Коңгар Хүргүлек Байыскылаңовна – «Тываның айлаң кужу» деп аттың эдилекчизи, театр артизи, ыраажы, Россия Федерациязының, Тыва АССР-ниң Улустуң артизи.
Ол 1924 чылдың март 15-те Бай-Тайга кожууннуң Хөл сумузунга хөй ажы-төлдүг, малчын өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы Салчак Байыскылаңның ырлаар салымныы чоок-кавының аалдарынга алдаржаан турган. Элээди Хүргүлектиң хомустуң янзы-бүрү хевирлеринге хөйнүң хөңнүнден үнмес хөглүг аялгаларны ойнаарын, ындынналдыр ырлаан арыг үнүн, уруглар аразындан онзаланып дыңналырын, эш-өөрү болганчок эскерер чораан.
Хүргүлек Коңгар 1941 чылда Кызылдың өөредилге комбинадының чанынга турган театр студиязының хөгжүм бөлүүнге өөренири-биле кирип алган. Аңаа хүлээп алган сургуулдарны ТАР-ның Чазааның Москвадан чалап эккелген тускай эртемниг башкылары өөредип турган. Чижээ: ырлаарынга – хормейстер Сергей Булатов, а театр мергежилинге – тыва театрның үндезилекчизи, режиссер Иван Яковлевич Исполнев. 1942 чылдан эгелеп, театр училищезинге, хөйнүң ниити ырызынга солистеп турган.Училищени дооскаш, артист салым-чаяаны көскүзү-биле илереп келген. Амыдыралының сөөлгү чылынга чедир, концерттерге өткүт, чидиг үнү-биле, ылаңгыя тыва улустуң ырыларын, сагыш-сеткилди доюлдур ырлап, шиилерге ойнап, Тываның бүгү булуңнарынга уран чүүлүн магададыр бараалгадып чораан.
«С. Гулак-Артемовскийниң «Дунай ындында запорожец» деп шииде Оксананы, Б. Александровтуң «Малиновкага болган кудада» Аринканы, У. Гаджибековтуң «Аршин мал-Аланда» Джихан угбайны, «Чечен биле Белекмаада» Даңгынаны сеткилимге киир ойнаан, бодумнуң эң-не ынак рольдарым» – дээр чораан. Ооң 1948 чылдан эгелеп, Монгуш Севильбаа болгаш Екатерина Кенденбиль-биле, үш аңгы үнге, онзагай ырлажырын көрүкчүлер аажок сонуургаар турган.
Кайгамчыктыг эткир үннүг, салымныг ыраажының, кымга-даа дөмейлешпес үннүг ырлаарын, ойнаан маадырларының катаптаттынмас овур-хевирлерин хуулгаазын салым-чаяаны-биле дамчыдып, көргүзүп турганы, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилинде балаттынмас ис бооп, театрның төөгүзүнде мөңгези-биле артып калган.
Хүргүлек Байыскылаңовна Тыва театрның үндезилекчилериниң бирээзи, аңаа байгы сагыш-сеткилинден бердинген, ооң бурунгаар хөгжүп сайзыраарынга канчаар-даа аажок үлүг-хуузун киирип чораан.
Ооң адын «XX чүс чылдың Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче киир бижээн.
Хып дээн аныяк назынындан эгелээш, ийилээ ырлажып чораан эжи Россияның болгаш Тываның алдарлыг артизи Е.С.Кенденбильдиң сактыышкыны: «Хүргүлек Байыскылаңовна кымга-даа дөмейлешпес бир янзы, тускай аажы-чаңныг кижи. Сеткили хомудаачал, ону хомудаткан улусту өршээп шыдавас, ындыг нарын туруштуг кижи. Эдеришкен эштеринге бердинген, өг-бүлезинге сагыш човангыр, ажылынга дыка харыысалгалыг, бодунга негелделиг кижи».
Хүргүлек
Даглыг, хемниг тыва черниң
Даңгыназыг каазын безин
Хүргүлектиң чараш ады
Күзүнгүлээш, имистеткен.
Ыяңгылыг үнү-биле
Ындынналдыр ырлай бээрге,
Арга черниң айлаң кужун
Аңаа кым-даа деңневес боор.
Чараш сынын көөргеткен дег,
Чаным орта чаңнап ора,
Сеткилимни уярадыр
Чеже катап ырлаваан дээр... (Степан Шипачев.1943)
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.
