Арыя Араптановна Алдын-оол –
ССРЭ-ниң болгаш Тыва Республиканың эң баштайгы Улустуң башкызы, РСФСР-ниң
школазының алдарлыг башкызы, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы чораан.
Ол 1928 ч. февраль 28-те,
онзагай салым-чаяанныг ус-шеверлерниң чурту, Бай-Тайга кожууннуң Улуг-Ооруг деп
черге төрүттүнген. Бичиизинден тура-ла ооң долгандыр турар чүүлдерге
сонуургалдыын, эрес-кежээзин, дузааргаан ада-иези, чоок кижилери эскерер
чораан.
«Кижи болуру чажындан...» деп үлегер домакка ол ёзулуг-ла чүүлдежип, төлептиг
болганы ол.
Арыя Араптановнаның Тываның
эртем болгаш өөредилге адырының бурунгаар сайзыралынга киирген ачы-буянныг,
үре-түңнелдиг ажылы эгээртинмес үүже. Ооң башкылал ажылынга могаг-шылаг чок
бердинген бедик мергежили, чогаадыкчы болгаш шинчилекчи, билдилиг арга-дуржулгазы
кады ажылдап чораан башкыларынга, өөреникчилеринге, ада-иелеринге өөредиглиг
үлегер-чижек бооп арткан.
Башкының эгелекчи
киржилгези-биле эге школаның 1-ги клазынга «Үжүглел» ному база «Үжүглелдиң бижилгези» уругларның холун эдиктиреринге
ажыглаар чуруктар, улуг, бичии үжүктерниң кезектерин шын бижиирин
тодаргайы-биле айыткан кыдырааш, аңгы-аңгы чылдарда үнгүлээн.
Биргиклассчыларның дүрген, шын номчуурунга дузалаары-биле «Бодуң номчу» (2005) деп номчугашты база 1-4 класстарның «Тыва дыл» программазын тургузарынга киришкен. Дуржулгалыг башкылар
И. Ч. Эргил-оол, В. С. Чылбак-биле
кады «Бирги классчыларны бижикке өөредириниң кичээлдери»
(1967) деп номну, педагогика эртемнериниң кандидады, улуг методист К. Б. Март-оол-биле
«Үжүглел
үезиниң кичээлдери» (1992), «Диктантылар болгаш эдертиглер чыындызы»
1-4 класстарга (1998), «Сагылга-чурумга кижизидери», К. Б. Март-оол, Д. А.
Кимова-биле «Методиктиг сүмелер»
ортумак школаның 5-ки клазының тыва дыл ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы
(1992) деп методиктиг сүмелерни хөй удаа эдилгелерлиг үндүрген.
Арыя Араптановнаның бүгү
амыдыралында чонга бараан болуп, шудургу кылып келген, балалбас исти арттырган
ажыл-херээ, сагыш-сеткилиниң байлаа хоочун-даа, эгелеп-даа чоруур аныяк башкыларга улуг айтыкчы,
сүмелекчи болуп чоруур.
«Эки кылган ажыл, элеп читпес алдар», кандыг-даа ажыл-иш харыылыг,
үнелелдиг болгай. 2018 ч. Арыя Араптановна Алдын-оолдуң ады-биле Кызылдың ийи
дугаар школазын адаан. Ол хөй чылдар дургузунда ук школага ажылдап, чеже-чеже
бичии чаштарны эртем-билигниң эге чадазының делгем оруунче эжикти ажытпаан
дээрил!
«Башкы» деп
буянныг мергежилге сеткилинден бердинген,
өөредилгениң бурунгаар сайзыралынга шылгараңгай, кызымаккай күш-ажылы дээш, «1941-45 чылдарда Ада-чурттуң улуг дайынының 50 чыл болган
тиилелгези дээш», Тыва Республиканың Ордени-биле, «Хүндүлелдиң демдээ ордени-биле», «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медальдар-биле
шаңнаткан.
«Кижиниң салым-хуузу баштайгы башкызындан аажок хамааржыр.
Ооң эге класстарга алган билиглери моон соңгааргы өөредилгезинге болгаш
амыдыралынга быжыг үндезин болур. Ынчангаш эге класс башкылары хамыктың
мурнунда бодунга болгаш өөреникчилеринге негелделиг болур ужурлуг. Оон аңгыда
башкы биле өөреникчи эп-найыралдыг болур ужурлуг». (А. А. Алдын-оол).
Материалды И. Д. Ооржак
белеткээн
