«Амыдырал деп чүве ол-дур!
Ол кайда-даа, кандыг-даа хевир-биле
боттанып, мандып турар…
Даш кырында бичии пөшчүгеш,
амыдыралга өөрүп,
бодунуң шак ындыг берге черден канчап үнүп келгенинге
чоргаарланып, бичии будуктарын
чайгап-ла турган…»
Куулар
Аракчаа Мунзукович – чогаалчы, журналист, ССРЭ-ниӊ Журналистер, Тываныӊ
Чогаалчылар эвилелдериниӊ кежигүнү.
Ол 1922 ч. июль 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик
кожууннуң Дагыр-Шемиге малчын араттарның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Тура-соруккур, кызымаа-биле бижик-билигге боду өөренгеш, 1948 ч. совет-партия
школазын дооскаш, амыдыралының хөй кезиин солун, парлалга-биле холбап, Тываның Революстуг
аныяктар эвилелиниң аңгы-аңгы организацияларынга секретарьлап, суму даргалап, Өвүрнүң реванэниң килдис
эргелекчизинге, «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга, Тываның ном үндүрер
черинге редакторлап чораан.
Баштайгы чечен
чугааларының чыындызы «Кажар сыын» деп аттыг 1958 ч. чырыкче үнген.
Салым-чаяанныг прозачы, 40 чылдар дургузунда, бойдус темазын уран-чечен
чырыдып, хөй санныг чечен чугааларның, очерктерниң автору.
Чогаалдарының
маадырлары колдуунда дириг амытаннар, кол маадырлары – аңчылар болгаш ооң бичии
дузалакчылырын уран сөстүң дузазы-биле номчукчуларга чедирип, амыдыралга
ажыктыг, өөредиглиг чүүлдерни хөйнү чырыткан. Аракчаа Куулар бойдус
камгалалының дугайында айтырыгларны чидии-биле көдүрүп, бойдуска камныг,
хумагалыг болурун, кайы-хамаан чок ажыглавас, чөптүг болур дээрзин кыйгырып
чораан.
Ол чогаал бижииринден
аңгыда, очулга ажылын база кылып чораан: В. Бианкиниң «Баштайгы аңнаашкын»
(1955), Э. Войничиниң «Шаашкак» (1955), А. Макаренконуң «Башкылал шүлүглели» (1958,
бөлүк авторлар-биле).
Чааӊы бөдүүн, шыжыгарын
билбес, кандыг-даа байдалда улуг-биче кижилер-биле ажык чугаалажыр, ажылынга
бердинген, олче шымныга берген чоруур, бойдуска ынак, ону бодундан артык
хүндүлээр чораан. Аракчаа Куулар каяа-даа ажылдап чораааш, бодунуӊ мерген
угааныын көргүзүп, харыысалгалыг болуп, чоннуӊ хүндүткелин чедип ап чораан.
ССРЭ-ниӊ «Күшажылчы
шылгарал дээш» деп медалы-биле, Тыва АССР-ниӊ Дээди Совединиӊ Президиумунуӊ Хүндүлүг
бижии-биле шаӊнаткан.
Ажыглаан литература:
1. Аракчаа, К. М. Сыынак :
чечен чугаалар / К. М. Аракчаа. – Кызыл : ТывНҮЧ, 1969. – 105 ар.– Сөзүглел :
дорт.
2. Комбу, С. С. Аракчаа Куулар
Мунзукович / С. С. Комбу // Тувинская литература : словарь / С. С. Комбу; под
ред. : Д. А. Монгуша, М. Л. Трифоновой. – Новосибирск, 2012. – С. 14-16. – Текст : непосредственный.
3. Маады, С. Сөзү өткүт, шынчы
/ С. Маады // Шын. – 1997. – Июль 15. – Ар. 3. – Сөзүглел : дорт.
