Базыр-оол Хомушкуевич
Чүлдүм-Сүрүң – бот-тывынгыр, сураглыг композитор, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг
ажылдакчызы чораан.
Ол 1934 ч. июль 4-те Мѳңгүн-Тайга кожууннуң каас-чараш бойдус чурумалдыг,
тоол ораны Тоолайлыгның Чүрек-Өзен деп чайлагга төрүттүнген. Мугур-Аксы школазынга ѳѳренип тургаш-ла, тыва национал хѳгжүм
херекселдеринге ойнаары-биле ѳске эштеринден ылгалып турган. Бичии Базыр-оол
кожуунга, суурга болгулаан концерттерге ыяап-ла киржир, ооң шолазы безин «бичии
артист».
Школаны дооскаш, 1953 ч.
Кызылдың башкы училищезинче дужаап кирип алган. Училищеге ѳѳренип тургаш,
башкызы, композитор Сергей Кайданны кѳргеш, ол дег композитор болуксаар чораан.
Ыры-хөгжүмге ынак оол өөренип кирген хүнүнден эгелээш, ыры кичээлдеринге
салым-чаяанын көргүзүп эгелээн. Бир-ле дугаар Юрий Кюнзегештиң «Болчашканның бодалында» деп шүлүүнге
аялганы чогаадыптарга, башкызы аажок мактаан. Ол ыры бүдүн Тывага «диңмиреп»,
дыргын тарай берген. Ооң соон дарый «Тыва
фестиваль ыры», «Чүнү бодааш болчааң
үстүң?», «Чеди-Тей», «Тывам» дээш, оон-даа ѳске ырылар
бижиттинип, ол үеде чоннуң ынак ырылары апаргылаан.
Базыр-оол Хомушкуевич
Кызылдың башкы училищезин чедиишкинниг дооскаш, Тээлиниң ортумак школазынга
башкылап эгелээн. Удаваанда ону уран чүүлге хандыкшылдыг, салым-чаяанныг
боорга, кожууннуң Культура бажыңының удуртукчузу кылдыр томуйлаан. Ол
бот-тывынгыр артистерни өөредип, оларга арга-сүмезин бээр, бүзүрелдиг
дагдыныкчызы. Ооң кижизиг, удуртукчу ажылын чон магадаар, ажылдаан культура
одагларының коллективи республика, кожуун чергелиг кѳрүлделерге удаа-дараа
шаңналдыг черлерни чаалап алыр чораан.
РФССР-ниң уран чүүлүнүң
алдарлыг ажылдакчызы, композитор Алексей Чыргал-оолдуң деткимчези-биле
Новосибирск консерваториязынче өөренип киргеш, кадыының байдалы-биле дооспайн
барган. Ыры-хөгжүмге сонуургалдыг болгаш бодунуң билиин бедидип алыры-биле Кызылдың
уран чүүл училищезиниң теоретик-композитор салбырынга композиция клазынга
ѳѳренип кирген. 1962 ч. боду
дег уран чүүлге хандыкшылдыг, ырлаар, танцылаар аныяк кыс Роза Ивановна
Сарбаа-биле ѳг-бүлени туткан. Ооң түңнелинде «Роза» деп ыры база тѳрүттүнген. Ооң сѳзүн чогаалчы Владимир
Серен-оол бижээн. Ол ниитизи-биле 200 ажыг ырыларның аяалгазын бижээн.
Базыр-оол Хомушкуевич культура шугумунга 50 ажыг
чыл дургузунда бодунуң күжүн, билиин харам чокка берип, тыва хөгжүмнүң
сайзыралынга улуг үлүүн киирип, чонга төлептии-биле бараан болган.
Биче сеткилдиг, дузааргак,
оюн-баштак, хүндүлээчел, чончу композиторнуң 90 харлаанынга июнь айның эге хүннеринде Мөңгүн-Тайга
кожууннуң Тоолайлыг сумузунга Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы
Базыр-оол Хомушкуевич Чүлдүм-Сүрүңге тураскааткан «Чүнү бодааш, болчааң үстүң? »
деп ыры мөөрейи болуп эрткен. Ол мөөрейге Кызыл хоорайның, кожууннарның
билдингир композиторлары идепкейлиг киришкеннер. Тоолайлыг
сумузунуң культура одаанга уран чүүлдүң сайзыралынга бүгү назынында үлүг-хуузун
киирген ховар хөгжүмчү Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүңнүң адын мөңгежидип тыпсыры-биле чылыг,
чымчак сактыышкын-мөөрей бедик деңнелга эрткен.
Ол 2005 ч. ноябрь 25-те
мѳчээн.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн
