Шагаа – соок кышты хүр-менди ажып, чылыг частың айы-биле чолукшужары,
кижи бүрүзүнге база бир чаа назынны немеп турар ханы уткалыг байырлал.
Шагаа үезинде кижи бүрүзү эрги чылдың бүгү эки
талаларын кадагалап, чаа чылда айыыл-халап, аарыг-аржык, аш-чут болбазын күзеп,
бүгү-ле амылыг амытаннарга болгаш бодунга аас-кежикти, узун назын назылаарын
йөрээр. Шагааның бир чаазында бодунга хамаарышкан өнчү-хөреңгизин өске кижиге
берип болбас, дерин төп чорааш, ажылдап алган өнчүзүн бериптер болза, кежии
чайлап, хожудай берип болур. Ол хүн бак сагыш бодавас, аас-дыл үндүрүп, бот-боттарынга адааргажып,
кылыктанып, эрбенниг сөс сөглевес. Оор-сук кылып, мал-маган тынын үзүп болбас.
Аалдың ээзи ырадыр чорук кылып чорбас,
улуг улус удувас, тоолдажып хонар (тоолдаарга азы узун тоолду төндүр дыңнаарга
назын узаар дижир).
Амгы үениң
кижилеринге бүзүренчиг эвезе-даа, бүдүүде удуваан кижи Эрлик оранының
элчилериниң удаан кижини «өлген» деп санаар кара даңзызынга кирбес, харын-даа
бир сергек хонган дүн бир чылды кижээ немээр, хып хонган от, чула өг-оранга
кара хай-бачыт киирбес, камгалакчы болур деп сүзүглээр. (Ч. Чап).
Улуг
чогаалчы М. Б. Кенин-Лопсан: “13 хардан
өрү кижилер удувас” – деп ылавылап турар. Ол дүне орайга чедир удувазын кызыдып,
Бурган ширээзиниң мурнунга чула кыпсып, аъш-чем делгеп, аштанып-чемненип, кажык,
даалы ойнап, тоолдажып олура хонар чораан. Эрги чылда эптежип ап чадап турган
кандыг-даа эш-өөрү бар болза, эп-найыралчы харылзааны тудуп, билчилгелиг болуру
күзенчиг. Чаңгыс сөс-биле хамык багай кылдыныглар кылбас, өскелерге хора
чедирбес ужурлуг.
Кадак-биле
чолукшуур таварылгада кадактың сыга туткан ажык талазын чолукшуп турар кижиже
көрүндүр сунар, албан бөрттүг, бөөлдээш турбас, тонун ыяап куржанган азы өөктээн
турарын сагыыр. Иштиг-сааттыг ийи херээжен кижи аразында чолукшувас.
Ол хүн улуг-даа, бичии-даа кижини аъш-чем-биле
хүндүлээр, чигир-боова-биле холун актаар, хол куруг үндүрбес. Аалга келген кижи
салган чемни төндүр чооглаар, чемни чивейн барып болбас. Г. Н. Курбатскийниң
бижип турары-биле: “Чемни харам чокка,чараш,
чаагай сеткилдиг, буянныг бодалдар-биле бээр болза, чем читтингир-даа болур”.
Бүдүү хүнүнде (чылдың эң сөөлгү хүнү) бок, күзүрүм,
довурак-биле холбашкан ажылдар кылбас, хамык чүүлүн Шагаа хүнүнге
чедирбейн аштанып, арыгланып, идик-хевин
чуп каапкан турар ужурлуг. Ол хүн чүгле кедер идик-хевин (арыг, чаа), аъш-чемин
белеткээр (үүжезин бузар).
Шагааны байырлап тура, арага ижери шуут хоруглуг
турган, чүге дизе М. Б. Кенин-Лопсанның бижээни дег: “Бистиң өгбелеривис араганы аза-четкерниң суксуну деп санап чораан”.
Ол хүн кижи бүрүзү өөрүшкү-маңнайлыг чугаалажып, хырын тоттур аштанып-чемненип,
ойнап-хөглеп, каттыржып, бот-боттарынга чүгле эки чүүлдерни күзээр
ужурлуг. Ынчангаш Шагаа байырлалы
тываларның эң-не найыралдыг, эң-не элээр эрттирер байырлалы чораан. Шагааны
чурум-ёзулалдыг, эки эрттирер болза, тодуг-догаа чуртталганың хайыралы – элбек
дүжүттүг болгаш эки болурунуң демдээ дижир.
Шагаа хүнүнде хептиң шиниин кедер, чемниң амданыын
чиир, шайның изиин ижер.
Материалды И. Д.
Ооржак чыып, белеткээн.
