Шагаа – шаг үениң солчуушкунунуң эргилдезин демдеглээн бурунгу байырлал.
Ооң сүзүглели – кижилерниң хей-аъдында, сагыш-сеткилиниң көдүрлүүшкүнүнде,
бүгү-ле чаагай чүвени оштап күзээринде.
Шагаа саңының
сүзүглели
Тываларга отка чүдүүр чорук
эрте-бурун шагда-ла турган. Бистиң ада-өгбелеривис хамык-ла чүвени от чаяап
турар деп бодап чораан болгаш чылдың-на ай чаазында даң адып кээри билек, саң
одагжыгажын салыр чораан. Тываларның бурунгу билиишкини-биле алырга, кандыг-бир
аза-четкерлер эт-сепке, кижиниң мага-бодунуң бир-ле кезээнге чаштынып алган
чоруп болур. Олардан адырлып, хоорлуп алырының бир аргазы – от-биле арыгланып,
ооң күжү-биле кандыг-бир багай күштерни, аза-четкерлерни өрттедип, оон
арыгланып, сүзүгленири болур.
Саң салыры дээрге эрги чылды
үдеп, чаа чылды уткуп алырының база бир ёзулалы. Саң (төвүт сөс) – чаагай чыт
дээн. Саңны дараазында чурум-биле салыр: бедик черге үш улуг калбак даштарны
салгаш, ооң кырынга саң одаан эптештир салып тургаш тургузар. Саң салыр черден
чаагай чыт тарап, долгандыр шупту чүүлдү арыглаар. Тываларның өгбелери
эрте-бурунгу түрктерниң чаңчылы-биле саңны аалдың хүн үнер талазынга азы чөөн
талазынга салыр турган. Даң бажы. Хүн чаа-ла үнүп орда, Шагааның саңын салыры,
ол дээрге анаа-ла ужур барымдаалап кывыскан одаг эвес, а дыка ханы ужур-уткалыг
ёзулал болур. От – амыдыралдың үндезини.
Бир талазында, кижилерниң эрте
шагдан амыдыралдың үнер дөзү хүнде деп чүдүп чорааны болгаш ооң уламындан отту
хүннүң черде чаштанчызы, кезик-чамдыызы деп санап, отка чүдүп, ону дагып, сүзүглеп
чорууру.
Чижээ: үстүнде айытканывыс дег
Шагаа бүдүүзүнде база дараазында ийи-үш хонукта чула кыпсыры, өгнүң одун
өжүрбези, черле ынчаш ожук, от орну баспазы, отче чем бажын каары, шагаа-даа,
аржаан-даа саңнарынга аъш-чеминиң дээжизин, ак чем – үс-саржаг баштады салыры
отка, хүнге чүдүлгениң бир илерээшкини, бо үеге чедир артып калган
сомазы болур.
Бо бүгү кандыг-даа даап –
бодаашкынныг элдээртиг эвес, а тыва чоннуң бурун шагдан чырык Хүнге, Тос
дээрлерге, Долаан бурганга, оран-таңдызынга чүдүлге-сүзүглелиниң
илерээшкини-дир. Шагаада салган саңның оду чалбыышталдыр кыва бээр болза, от
ээзи өөрүп, хамык багай чүүлдерни
арыглап турарының демдээ дижир.
Чаа чылда Шагаа саңы хей-аъттың
өшпес одаа, тодуг-догаа чоруктуң чаагай оштаашкыны, чоннуң эрте-бурунгу
культуразының чарылбас кезээ болбушаан, кижи төрелгетенниң үзел-бодалын,
ниитилелдиң көрүжүн тодаргай көргүскен, чоннуң салгалдан салгалче дамчып келген
чаагай ёзу-чаңчылы болур.
Материалды И. Д. Ооржак белеткеп бижээн.
