Ава
черим алгап – йөрээп,
Араңарга чораан болгаш,
Аар чүъктү, ажыг дерни
Ажырбас деп чурттап келдим...
Салым-чаяанныг чогаалчы, чонда билдингир эмчи Туң-оол Октябрь Кыргысович
1943 ч. октябрь 21-де Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Эйлиг-Хем
суурунга малчын арат өг-бүлениң ийи дугаар оглу бооп төрүттүнген. Чашкы база
чалыы үелерин Чаа-Хөл суурунга эрттирген. Ол-ла суурга ортумак школаны дооскан.
Школаны дооскан соонда, ойнап өскен Чаа-Хөл суурунга ажылчын базымын эгелээн.
Ооң күш-ажылчы оруу хөй талалыг, аңгы-аңгы чылдарда, кандыг-даа ажылдарга
ажылдаан: көдээ культура бажыңын эргелекчилеп, тудуг черлеринге тудугжулап,
харылзаа черинге электромонтёрлап, совхозка слесарь-даа бооп келген. Хостуг
үелерин бичии-даа хоозун, халас эрттирбезин бодаар, бир-ле ажыктыг чүүлдү
кылган турар.
1964-72 чылдарда СССР-ниң эртемнер
Академиязының Саян-Тыва Археологтуг экспедициязынга эртемден-археологтар А. Д.
Грачтың база А. М. Мандельштамның удуртулгазы-биле лаборантылаан солун
үелери-даа тургулаан.
1970 ч. Кызыл хоорайның эмчи училищезинче
өөренип кирип алган. Өөредилге черин 1973 ч. июнь айда чедиишкинниг дооскаш,
Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Үзүү суурунуң төп эмнелгезинге диш эмчизи бооп ажылдап
кирип алган. Ажылдап келген үелериниң иштинде, чоннуң улуг хүндүткелин чаалап
алганы-биле, Тыва Республиканың кадык-камгалал яамызының мурнундан хөй-хөй
хүндүлүг бижиктер, үнелиг белектер-биле шаңнаткан. Чаңгыс эвес катап көдээ
советтиң депутады кылдыр соңгудуп турган. 2001 ч. ноябрь 20-де Тыва
Республиканың президентизиниң чарлыы-биле кадык-камгалал адырынга киирген улуг
ачы-хавыяазы болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш, «Тыва Республиканың
кадык-камгалалының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атты алган.
Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң
кежигүнү.
Октябрь Кыргысович чогаал ажылын 1973 ч.
эгелээн. Ооң шүлүктери, чечен чугаалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем»
альманахка удаа-дараа парлаттынып турган. Шүлүктериниң баштайгы чыындызы «Кавай
черим» деп ат-биле 1993 ч. чырыкче үнген. 1995 ч. «Чеди-Хаан», «Үшкү эрик»
(2008) деп шүлүктер номнарын база «Буруулугну бурган билир» (2002), «Дываажаңны
көрген кижи» (2014) деп проза номнарын парладып үндүрген. Ооң чогаалдары
бодунуң эскерип көргени кайгамчыктыг солун ужуралдары-биле, кезээде чүрээнде
шыгжап алган чорааны чырык, күштүг ынакшылдың буянныг күжүн амыдыралчы
овур-хевирлер-биле номчукчуга сонуурганчыг кылдыр чуруп көргүскенин номчукчулар
база чогаалчы эш-өөрү үнелээр турган.
«Кижи деп чаагай адывыска төлептиг болуп сомналып,
хевирлеттинер ужурлуг эгевис эгези чүл? Кайдал?, Кымдал?
Мөңге дириг амыдыралга деңней бодаарга кижи
назыны аргажок хензиг үе-ле. Ындыг-даа бол, ол база-ла хире-шаанче
доктар-моондактыг, кижи хөөкүй хей черге чардыгып болгу дег дүлгээзиннерлиг,
дүжүп болгу дег хем-далайлыг, кадыр-берт арттыг-сынныг чүве ыйнаан. Өөрүшкү,
муңгарал, муңчулга... дээш, дириг кижиге чүү таварышпазыл! «Чурттап эртери –
шөл кежери эвес» дижири-ле чөп...» (Ю. Туң-оол).
Ол 2019 ч. февраль 11-де мөчээн.
Материалды И. Д.Ооржак белеткээн.
