Чаң-оол Дозур-оолович Ондар – уруглар чогаалчызы, улус өөредилгезиниң тергиини, Тываның
чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Күш-ажылдың хоочуну.
Ол 1931 чылдың октябрь 15-те
Чөөн-Хемчиктиң Суг-Аксы суурунга малчын өг-бүлеге, беш кыстың аразынга чаңгыс
оол болуп төрүттүнген. Чаң-оол Ондар 1959 чылда Кызылдың башкы
училищезин, 1967 чылда Кызылдың педагогика институдун, 1980 чылда партия
обкомунуң чанында маркизм-ленинизмниң кежээки универсидедин дооскан.
Күш-ажылчы намдарын 1959 чылда Ак-Даш ортумак школазынга эге класстарга
башкылап эгелээн. Оон Хөр-Тайга,
Кара-Чыраа школаларынга, 1968-1970 чылдарда Теве-Хая школазынга директорнуң
өөредилге талазы-биле оралакчызы болуп, 1975 чылдан эгелээш, Суг-Аксы ортумак школазынга төөгү
башкылап ажылдаан. Бодунуң ындындан салым-чаяанныг
(уран-шевер, баяннаар) талантызы-биле чурук, ыры
кичээлдерин база башкылап чораан.
1990 чылдан бээр амыдыралының
сөөлгү чылдарынга чедир Сүт-Хөл кожууннуң өөредилге килдизинге методист башкы
болуп ажылдаан.
Ол школачы чылдарында-ла
шүлүк бижип эгелээн, ооң баштайгы шүлүү 1959 чылда «Тываның аныяктары» солунга
парлаттынган. Ч.Д. Ондарның шүлүктери республика солуннарынга, Улуг-Хем альманагынга, «Дамырак» чечен чогаал чыындызынга, удаа-дараа парлаттынып үнгүлээн.
1975 чылдан бээр Сүт-Хөл
кожууннуң «Хемчиктин чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынының эгелекчилеринин бирээзи болуп, школага
« Анай-Хаак» аттыг чогаал бөлгүмүн
тургузуп алгаш, аныяк, өзүп орар чогаалга сонуургалдыгларга арга-сүмезин берип,
хөй чылдарда удуртуп келген.
Чогаадыкчы кывыышкын-биле
шудургу ажылдап келгениниң түңнелинде «Дүжүт шөлү» деп баштайгы ному 1979 чылда
чырыкче үнген. Дараазында «Каргыраа»
(1987) деп ному парлаттынган. «Кара-Белек» деп чечен чугааларының
ному чырыкче үнүп четтикпээн.
Шүлүктериниң кол угланыышкыны
– чаштар делегейи, төрээн чуртунга ынаа,
бойдусту чарашсынып, камгалаары.
Чаң-оол Ондар Дозур-оолович тыва
уруглар чогаалынга балалбас исти арттырып,
ону суртаалдаарынга, деткииринге улуг үлүг-хуузун киириштирип чораан.
