А. С. Пушкин аттыг национал ном саңынга чурт-шинчилел
чогаалының болгаш национал библиография килдизиниң ажылдакчылары, январь 29-туң
хүнүнде, «Чылыг сөстүң одаа» деп бөлгүмнүң ээлчеглиг чыыжынга, билдингир
чогаалчы Эдуард Люндупович Донгактың 85 харлаанынга уткуштур, ооң доостунмаан
«Кежик-кыс» деп романынга ажык чугааны эрттирген.
Ук хемчегге киришкеннер Тываның Улустуң чогаалчылары
Николай Куулар, Шаңгыр-оол Суваң, чогаал шинчилекчизи Радион Донгак, Тываның гуманитарлыг
болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң дыл секторундан Надежда Серээдар, Тываның архитектору
чораан Михаил Куулар, чогаалчы Раиса
Ховалыг, экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунуң сургуулдары база башкызы Рита
Шыырап.
Эдуард Донгактың «Кежик-кыс» деп романны 2010 чылда
чырыкче үнген.Ооң сөөлгү чогаалы болуп
турар. Ону автор 2001 чылдың төнчүзүнде бижип эгелээн-даа болза, чурттап
олурган оран-савазының өрттени бергени-биле, эгелеп алган эгелери өртке
таварышкан, ынчангаш романны 2002 чылда катап бижип эгелээн. Чогаалчы аар аарааш, 2006 чылда онкология
диспансеринге чыдып алгаш, сөөлгү эгелерни бижээн. А ооң канчаар доостуру чүгле
чогаалчының бажында артып калган бооп турары-биле бо чогаалды доостунмаан деп
билип турар бис.
Романныӊ темазы, идейлиг утказы наркоманияга удур
демиселди кɵргүскен. Чогаалчы амыдыралда тургустунуп кээр социал чидиг
айтырыгларны чогаалында бижип турар.
Чогаалдың эгезинде Кежик-кыс институдун дооскаш, дээди
эртемниг агроном бооп, төрээн суурунга чанып келирге, ачазы чок апарган
болур. А ооң соондан үр-даа болбаанда,
Кежик-кыстың авазы сагыш-сеткил аарыындан чок болу бээр. Чааскаан арткан
Кежик-кыс ада-иезин чидирген соонда, ажыл-агыйга тургустунуп чадап кааш, бир
таныыры кижиден дуза дилээрге, ол «кара-таакпы»,
чашпан садып амыдыраар арга айтып бээр. Шак ынчалдыр амыдырал дээш, Кежик-кыс
чашпан чыып, хоорай кирип, шагдаалардан чаштынып, бүдүү садып, аңаа хамаарылгалыг улустарга ужуражып турар
апаар. Болуушкуннар Бай-Булуң деп суурда болуп турар.
Чашпан чыып турар улустуң аразындан Сөөк-Кайгал деп кижи
бар. Ол дүннүң караңгызында, бүдүү Кежик-кыстың бажыңынга келгеш, хоорай
кирерде, ындыг дугаарлыг машинага орар сен дээн ышкаш, чүнү канчаарын чугаалап
берип турар. Оларның адаан машиназынга
оруптарга, хоорайга Кежик-кысты калбак паш дег шляпалыг, көгере берген бажының
дүгүн соонда боой баглап алган, алдан хар ажа берген, ашак кижи уткуп аар. Ооң
ады Менди Байырович. Чамдык аныяк-өскеннерни амыдыралдың берге аспаандан уштур
сорулганы салып алган чогаалда төлептиг овур-хевир деп көстүр. Сөөлүнде Менди
Байырович чок апаарга, ооң хөөрүнге колдуунда чуртталганың ажыг деринге
арны-бажын былчап алган аныяктар хөйү-биле келгеннер. Аңаа олар маанайны
тургускаш, мындыг бижимелди бижип кааннар : «Арыг сөөктүг, ак хар дег сагыштыг
кижи мында таалал ап, улуг уйгузун хандыр удуй берген. Эмге-тикчок ажы-төлүңер
болган өскүстер бис силерни кажан-даа утпас бис!»
Чогаалдың эң-не сөөлгү эгезинде Улуг-оол амыдыралдың берге
байдалынга түреп өскен болгаш аңаа буруулуг кижилер, шагда аарааш чок апарган ада-иези,
ынчангаш олар хөөрге амыр-тайбың чытпас ужурлуг, оларның хөөрүн узуткааш,
өрттедир деп бодалга келгени-биле, ачазының хөөрүн казып тургаш, шагдааларга
туттурар. Ооң-биле чогаал төнүп турары-биле утказы билдинмейн баар. Эң кол
маадыр Кежик-кыс романның сөөлүнде шуут киржилге чок болу бергени-биле чогаал доостунмаан
дээрзин чугаалап турар.
Чогаал шинчилекчизи Радион Донгак романга хамаарыштыр солун
презентациялыг илеткелди номчукчуларга делгереңгей
кылдыр таныштырган.
Келген кижи бүрүзү чогаалга хамаарыштыр боттарының
үзел-бодалдарын илередип, амыдыралдың социал айтырыгларын көргүскен доостунмаан
роман бооп турар дээрзин бадыткааннар.
Хүндүлүг номчукчулар! Эдуард Донгактың «Кежик-кыс» деп
романын сонуургап номчуурун сүмеледивис.
