(1921–2015)

Норбу Тамара Чаш-ооловна – сураглыг күрүне ажылдакчызы, хөй-ниитижи, Тываның Профэвилелдер баштыңчызы (1959–1982), Дээди Чөвүлелдиң баштайгы даргазы, хөй чылдар дургузунда республиканың Херээженнер чөвүлелиниң удуртукчузу, Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейиниң директору (1985–1989), Тураскаалдар камгалаарының тыва ниитилелиниң харыысалгалыг секретары, дайынның болгаш күш-ажылдың хоочуннар чөвүлелиниң даргазы, «Күш-ажылдың Кызыл Тук», «Хүндүткелдиң демдээ», «Тайбың болгаш найырал» орденнериниң эдилекчизи,Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы (2006), Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы (2004) чораан.

Ол, Тыва Арат Республиканың тургустунган үезинде, 1921 ч. март 18-те Улуг-Хем кожууннуң Эйлиг-Хем деп черге төрүттүнген. Бичиизинде ады Мөңге-Назын турган, шала салгадап, аарып туруп бээрге, ол үеде Эйлиг-Хемниң Улуг-Хамы адын солааш, өске улуска азырандыга бериптер болза эки-дир деп сүмелээн. Ам канчаар, ада-иези дугурушкаш, ачазының Үзүкей деп угбазының өөнге апарып кааннар. 2–3 чыл эрткенде кырган-авазы аарааш чок болурга, улаштыр авазының дуңмазы Балбай-оол деп даайының аалынга чедиргеннер. Адын Тамара деп солудуп, төрелдериниң өг-бүлезинге ижигип, өзүп келген. Ада-иезиниң аалынга дег хостуг чүве кайда боор, Сүүзүней күүйүнүң шала доңгун аажы-чаңынга чаңчыгып, ону-мону кыл деп айбызын шаа-биле кызып кылыр чораан. Ооң өглер аразынга өскениниң эки талалары база бар, чүге дээрге эрте-ле күш-ажылга дадыгып, эки, багай чүүлдерни ылгап, караа-биле көрүп, бергелерни ажып эртериниң оруун боду-ла бот башкарлып тып алырын бо-ла сактып чугаалаар чораан.

Ол 12 харлыында Шагаан-Арыг эге школазынга өөренип киргеш, ону эки демдектерлиг доозуптарга, баштайгы тыва херээженнерниң аразынга Горно-Алтайскиниң (ынчан Ойрат-Тура) көдээ ажыл-агый техникумунга тускай ортумак билиглиг мал эмчизи деп мергежилди чедип алган. Аңаа өөренип тура, келир үеде өөнүң ээзи болур, Кыргыс Аракчаа-биле найыралдажып алган. 1939 ч. өөредилгезин дооскаш, 8 чыл дургузунда Таңды, Чаа-Хөл, Тес-Хем кожууннарынга мал эмчизи кылдыр ажылдааннар. 1948 ч. тура Тамара Чаш-ооловна Тере-Хөл кожууннуң херээженнер шимчээшкинин удурткан. 1949 ч. Кызылга келгеш, Тамара Чаш-ооловна СЭКП-ниң Тыва обкомунуң херээженнер-биле ажылдаар килдизиниң эргелекчизи кылдыр томуйлаткан. Сөөлзүреди «Шын» солуннуң редакциязынга база ажылдаан. 1956 ч. партия ажылдакчызы кижи ол үеде ыяап дээди партия эртемниг болур дээш, ону Красноярскиде Партияның дээди школазынче өөредип чорудупкан. 1959 ч. эгелээш, ол 23 чыл иштинде Профэвилелдер чөвүлелиниң даргазы кылдыр ажылдаан. Ол кандыг-даа ажылга шудургу, аажок чүткүлдүг, тура-соруккур, кичээнгейлиг чораан. Даанган ажыл-ижинге харыысалгалыг, негелделиг болуп, чоннуң социал хандырылгазын экижидер талазынче кол күжүн үндүрүп, дыштанылга профилакторийлерин, курорттарын, уругларның дыштанылга лагерьлериниң, «Мөңгүлек» турисчи комплекстиң болгаш өске-даа профэвилелге хамааржыр тудугларны тудары болгаш ооң хандырылгазын экижидер талазы-биле улуг хайгааралды бодунга ап турган. Ол ышкаш «Тыва даг дүгү», «Тыва кобальт» комбинаттарын тудар талазы-биле респблика штавының кол кежигүнү база турган.

1961 ч. 1967 чылга чедир Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң даргазынга, а 1960 чылдан 1982 ч. чедир СЭКП Тыва обкомунуң бюро кежигүнүнге соңгудуп келген. Хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш безин, ол Тураскаалдар камгалаарының тыва ниитилелиниң харыысалгалыг секретары кылдыр ажылдап чораан.

Республиканың Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейиниң директору бооп улаштыр ажылдаан. Аңаа ажылдап турар үезинде Национал музейниң чаа оран-савазын тудар бодалды кииргеш, төлевилелинге идепкейлиг киржип, кылдырган.

Онзагай салым-чаяанныг, шылгараңгай удуртукчу Норбу Тамара Чаш-ооловна 2015 ч., 95 харлыында мөчээн.

«Эки кылган ажыл, элеп читпес алдар» дижир, чуртунуң бурунгаар сайзыралы, чоннуң байлак, чаагай амыдыралы, келир үези дээш, Тамара Чаш-ооловна төрээн чериниң төөгүзү-биле холбашкан амыдыралга төлептиг улуг үлүг-хуузун киирип тургаш чурттап эрткеннерниң бирээзи. Бодунуң амыдыралчы арга-дуржулгазын дамчыдып, чурттап эрткен чылдарының дугайында бижээн «Узун амыдыралдың монологу» (2006) деп номун номчуурун сүмеледивис.

 

Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.