Комбу Сайлыкмаа Салчаковнаның 65 харлаанынга

Комбу Сайлыкмаа Салчаковнаның 65 харлаанынга

12 декабря 2025, Пятница

Тыва болуп төрүттүнген,

Тыва черге давып өскен.

Узуп төтпес улуг кежиим,

Ууттунмас буяным-дыр.

Сайлыкмаа Комбу

Комбу Сайлыкмаа Салчаковна – башкы, шүлүкчү, чогаал шинчилекчизи, очулдурукчу, дыл эртемнериниң кандидады, Тываның аныяк чогаалчыларының (1988), Донгак Барыкаан (1991), А. Фадеев аттыг бүгү Россия чергелиг литературлуг мөөрейлерниң лауреады (2006), Саха-Якутияның «Күш-ажылга шылгарал» дээш, Татар Республиканың Муса Джалиль аттыг хөрек демдектериниң эдилекчизи (2015, 2016), Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2015), Россияның, Тываның чогаалчылар, Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, Бай-Тайга кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы бо хүннерде төрүттүнген хүнүн демдеглеп турар.
Ол 1960 ч. декабрь 12-де ус-шевер, уран дарганнар чурту Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал суурунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Хөй кады төрээннериниң аразындан эрес-шоваа, чугаакыры-биле ылгалып, школачы чылдарында номчуттунарынга сонуургалдыг болуп, чечен чогаалга хандыкшып, шүлүк бижиириниң эге базымнарын ынчан-на шенеп эгелээн турган. Тээли ортумак школазын 1977 ч. дооскаш, Кызылдың эмчи училищезин (1984), Кызылда күрүнениң башкы институдунуң дыл салбырын чедиишкинниг дооскан (1989). Студент чылдарында ат-сураглыг чогаалчы С. Сүрүң-оолдуң удуртканы «Дамырак» чечен чогаал каттыжыышкынынга барып, сонуургалы байып, чогаал оруунче салым-чаяаны улам-на делгемчээн, улуг идигни оон алган. 1990 ч. марксизм-ленинизм университединиӊ журналистика салбырын база дооскан.

Баштайгы ажылчын базымы өскен төрээн сууру Бай-Талга башкылап, Тээли ортумак школазынга өөредилге эргелекчилеп ажылдаан. ТДЛЭШИ-ниң чогаал секторунга база ТывКУ-нуң тыва дыл, чогаал салбырынга башкылап ажылдавышаан, «Алантос» чечен чогаал каттыжыышкынын билдилиг удуртуп, чогаадыкчы эге базымнарын эгелеп чоруур аныяктарны хаара тудуп, оларны чогаал теориязының билиглери-биле чепсеглеп, деткип, арга-сүмезин кадып, баштайгы номнарын үндүреринге улуг дузазын чедирип чоруур билдилиг дагдыныкчы-башкы. 1999 ч. кызымаккай, чүткүлдүү-биле Россияның Эртемнер академиязының Делегей литературазының институдунуң аспирантуразын дооскаш, «Амгы тыва поэзия, ооң хевирлери» деп эртем адын камгалап алган.

Чогаал ажылын 1977 ч. эгелээн. Бирги шүлүү «Ойнаал, эжим» (1977) «Тываныӊ аныяктары» солунга парлаттынган. Баштайгы ному «Ужук» (1990), дараазында чылдарда «Сайдаяк» (1994), «Ийи эрик» (2000), «Шуурганныг дүн» (2012), «Оглумга чагаа», «Өлчейлиг өг» (2016) деп шүлүктериниң чыындылары чырыкче үнгүлээн. Баштайгы шүлүктери уруглар темазынга болгаш чер-чурт дугайында бижиттинген. Ол чогаал бижииринден аңгыда очулга ажылынга база мергежээн, кыдат поэзияның «Мэйхуа чечээ» (1993), якут чогаалчы Н. Лугиновтуң «Чиңгис-Хаанның дужаалы-биле» (2009), Г. Принцеваның «Шаанак» (2003), казах чогаалчы Турсынай Орозбаевтиң «Төрээн ховум» (2003), бурят чогаалчы М. Чойбоновтуң «Өңнүктерим – мээң дириг бурганнарым» (2006), «Угбашкылар уран ыры» (2010), М. Джалильдиң «Моабит кыдыраажы» делегей поэзиязындан очулдурган шүлүктер чыындызы «Өңнүктерниң ыры» (2024). Орус классиктерниң А. Пушкинниң, Н. Некрасовтуң, Ф. Тютчевтиң, А. Феттиң, А. Ахматованың, М. Цветаеваның, Б. Ахмадулинаның шүлүктерин уран-чечен очулдургулаан.

Чыып тургускан номнары: «Тыва сонеттиң антологиязы» (1990), «Тыва литератураның словары» (2012), «Россия Федерациязының улустарының литературазы» (2005), «Алаңтос–1», «Буддийжи төөгү чугаалар» болгаш өске-даа номнары парлаттынган. Ол ышкаш 2014 ч. «Россияның литературазы» деп филологтарга өөредилге номунуң авторларының бирээзи. Ооң шүлүктери орус, алтай, моол, якут, кыдат, казах, кыргыс, чуваш, татар, хакас азербайджан дылдарже очулдуртунган. Билдингир чуваш шүлүкчү Г. Ирхинниң очулгазы-биле «Сонетсем» деп шүлүктериниң чыындызы чуваш дыл кырында үнген.

Ындындан-на чечен чогаалга салым-чаяанныг, сонуургалдыг болганы-биле тыва чечен чогаалдың төөгүзүн, ол үениң чогаалчыларының чогаадыкчы ажыл-ижин шинчилеп чоруур. Репрессияга таварышкаш, ат-сывы уттундура берген чогаалчылар И. Медээчини, М. Идам-Сюрюннү база чогаалчылар Д. Донгакты, А. Даржааны, М. Хомушкуну И. Лагбужапты номчукчуларга таныштырган.

Элээн хөй лириктиг шүлүктеринге композиторлар аялгаларны бижээн. Чижээ: «Ойнаал, эжим», «Мээң чуртум ол-ла чүве», «Ак-көк Тывам, алдаржы» деп ырлар чон аразынга дыргын тарай берген.

Бодунуң өскен, төрээн черинде, чылдың-на, школачылар болгаш чечен чогаалга болгаш уран номчулгага сонуургалдыглар аразында «Эң-не эки номчукчу», суурда «Эң-не дээре өг-бүле» деп мөөрейлерни бодунуң мурнундан шаңнал-макталдарны үндүрүп, эрттирери чаңчыл болу берген.

Сураглыг шүлүкчү, хоочун башкы, «Меңги чечээ» деп чогаал-хөгжүм каттыжыышкынының удуртукчузу чораан С. Молдурганың С. Комбуга үнелел одуруглары:

Уян чүрээң эге сөңү

«Ужууң» мени ымзандырбаан

Чевен ынчаар сырый албас,

Шевер холдуң олбуу илдең...

Хүндүлүг Сайлыкмаа Салчаковна! Буян-чолдуг төрүттүнген хүнүңер таварыштыр ТР-ниң А. С. Пушкин аттыг национал ном саңының мурнундан чылыг-чымчак байырывыс чедирбишаан, өөрүшкү-маңнайны, каң дег быжыг кадыкшылды, бедик тура-сорукту күзевишаан, чогаадыкчы чедиишкиннериңерниң оруу алгыг-делгем, ам-даа узак болурун йөрээдивис!

Рубаилер дизии...

Өске хары ырак черге чоруп чорааш,

Өрү хүннүң чылыынга сен таалаан сен бе?

Кижи чурту кидирээштиг, оозу кончуг,

Өскен чер дег ындыг ыдык чер чок болур.

*****

Улуг буга дошка тайып бертингенде,

Улдуруктар онза чыыжы, дою апаар.

Амыдырал кокпазынга тайган кижи

Угаан чегей кененнерниң чижи апаар.

*****

Берт, кадыр чалым кырын харап келгеш,