Сергей Хочекович Красный –
билдингир күрүне ажылдакчызы, хөй чылдар дургузунда Тыва АССР-ниң Дээди
Совединиң Президиумунуң секретары, оралакчызы, Тываның араттыг революстуг шериг
взводунуң командири, шериг оркестриниң бирги тыва дирижеру, Кызыл хоорайның
хүндүлүг хамаатызы чораан.
Ол 1919 ч. июнь 10-да Кызыл
кожууннуң Биче-Ажык деп хонашка хөй ажы-төлдүг чылгы хавырыкчызы Хочек
Шининовичиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. Ооң адын ол үеде партизаннар командири
турган Сергей Кочетовтуң ады-биле адаан. А фамилиязы база-ла төөгүлүг, өөнүң
чоогунга турлагжып турган кызыл партизаннарның бирээзи оглуңарны «Красный» деп адап алыңар деп сүмелээн. Оон эгелээш-ле, ол «Сергей Красный» деп атка ынчаар чединген. Оол
4 харлыг турда, адазы чок болган. Күжүр ие база ооң хөй санныг ажы-төлү,
боттарының дөрт, а сези азыранды, амыдыралдың кадыг-бергезин көргеннер. Бичиизинден
тура, Сергей авазынга дузалажып, кандыг-даа ажылды чажам дивес кылыр, бергелерге
дадыккан, кызымак, ажыл-ишке чүткүлдүг, ыры-хөгжүмге сундулуг оол бооп өзүп
келген. Ооң кижилерге сагыш човангыры, арыг ак сеткили, аажы-чаңында,
мөзү-бүдүжүнде кезээде шиитпирлиг, шыңгыы негелделиг чоруу ол үеден бээр
ужукталган чадавас. Ындыг мөзү-шынар ооң соң даартагы амыдыралынга,
ажыл-херээнге кезээде кайгамчык улуг ужур-дузалыг болган.
1930 ч. тыва бижик көстүп
келгенде, улуг акызы Чимбии Кызылга үжүк-бижикке өөренип алгаш, дуңмазын
номчуп, бижип турар кылдыр өөредип каан. Ол бир-ле дугаарында «Красный» деп фамилиязын чазыг чок бижип өөренип алган. 1932 ч. Кызылдың
каттышкан школазынче өөренири-биле чорупкан. Ол школага улуг чогаалчы Чадамба,
ат-сураглыг артистер Кара-кыс Мунзук, Монгальбии суглар-биле өөренип турган.
Тура-соруккур оол эргилделиг чылдарда бижик-билигни күзелдии-биле өөренип
алгаш, ревсомолдуң хүрээлеңинче кирип, төрээн чериниң бурунгаар сайзыралынга
киржип, чаа амыдырал дээш демисежип чорааннарның бирээзи.
Сергей Красный Тываның араттың
революстуг шериин командылап, шериг оркестрин башкарып, Барыын-Хемчик,
Чөөн-Хемчик кожуун чагыргаларынга харыысалгалыг, үре-түңнелдиг ажылдаан. 14 чыл
дургузунда Кызылдың хооркүскомун үзүктелиишкин чок билдилиг удуртуп келген. Ол
саннарның артында ооң кайгамчык күжениишкинниг ажылы тодаргай көстүп турган. Чогум-на
ол чылдарда, хоорайның сайзыралынче бүгү күжүн мөөңнээн, бүдүрүлге албан черлериниң
болгаш хөй каът чуртталга бажыңнарының тудуу, чаагайжыдылга ажылы каракка илдигип,
калбарган. Ол ышкаш быжыг корум-чурумну тудуп, хоойлу-дүрүмнүң шыңгыы сагылгазы
дээш негелдени хандырып, шиитпирлиг ажылдап чораан. Удуртулга ажылындан аңгыда
ол хостуг үелеринде күш-культура-биле өңнүктежип, хол, бут бөмбүктери ойнаарынга
сонуургалдыг, дендии сундулуг хаакчы. «Хүндүлелдиң демдээ» ордениниң база хөй
санныг медальдарның, шаңнал-макталдарның эдилекчизи.
Россияның болгаш Тываның
Улустуң артизи, уруу Надежда Краснаяның сактыышкынындан: «Ачам Сергей Красный
– үлегер алырым, эң-не чоок, ынак өңнүүм, авам Варвара Ермолаева-бүзүрелдиг
сүмелекчим. Олар 56 чыл кады, өг-бүлевистиң быжыг чөленгиижи болуп, чурттааннар.
Мээң сцена алдарының улуг бедиинге четкеним, ада-иемниң салдары дээрзи чугаажок.
Ачам хөгжүмге ынак, бойдустан салым-чаяанныг, игил, бызаанчыга ойнаар, ырлаар,
оркестрге дирижерлап чораан, авам ыраажы өг-бүлениң уруу. Сыын ышкаш эткир үнүм
– авамдан, сагыш-сеткилимниң уран чүүлге ынакшылы – ачамдан. Олардан мээң чиңге
удазыным ужуу чоон кылдыр ужукталган...».
Төрээн чуртунуң хөгжүлдези
дээш, эки чүүлдү кылып чораан, ак сеткилдиг, арын-нүүрлүг кижи чоннуң
сагыш-сеткилинге уттундурбас исти арттырар.
Ол 2006 ч. ноябрь 29-та мөчээн.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн
