Шомаадыр
Дойлуевич Куулар – Тываның билдингир чогаалчыларының бирээзи, ховар салым-чаяанныг чурукчу,
чогаалчы, журналист.
Ол1943 чылдың март 22-де Сүт-Хөл
кожууннуң база бир чараш чурумалдыг сууру Хѳр-Тайгага ажылчын араттың өг-бүлезинге тѳрүттүнген.
Шомаадыр Куулар Хөр-Тайга, Кызыл-Тайга, Суг-Аксы, Чадаана школаларынга
өөренип чораан. Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырын чедиишкинниг дооскаш,
Новосибирскиниң Дээди партия школазының массалыг медээ бээр чепсектерин удуртуп, башкарар салбырын дооскан. Тываның сураглыг чурукчулары С. Ланзы, И. Салчак болгаш өскелерниң-даа
деткимчези-биле ном каасталгазының уран аргаларын шиңгээдип ап, Кызылдың Улусчу чогаадылга
бажыңының үш чыл хуусаалыг чурулга студиязын 1967 чылда чедиишкинниг дооскаш, «чурукчу-каастакчы» деп мергежилдиң
шынзылгазын алган. Ол, 10-гу
класска, өөренип тургаш-ла, «Тываның аныяктары» солуннуң чурукчузу кылдыр, ооң
соонда «Алдан Маадыр» аттыг чурт-шинчилел музейинге чурукчулаан. Кандыг-даа
ажылдарга ажылдап чорааш, чуруур салым - чаяанын салбайн, Тываның билдингир
чогаалчыларының: М. Кенин-Лопсаңның, Е. Танованың, Л. Чадамбаның,
С.Сүрүң-оолдуң, О. Сувакпиттиң, Ю. Күнзегештиң болгаш өскелерниң-даа номнарының чурук каасталгаларын
кылган.
Шомаадыр
Дойлуевич журналистика ажылының хөй адырларынга ажылдаан: «Чазактын медээзи», «Тыва Республика»
(1991-1994) солуннарынга, «Тываның аныяктары» (1981-1991) солунга
корреспондентилеп, килдис эргелекчилеп, харыысалгалыг секретары бооп,
редакторунга чедир ажылдаан. «Тываның аныяктары» солунга ажылдааны ооң улуг
чогаалче оруун изээн деп чогаалчы санап чоруур. 1997 чылдан бээр Тываның ном
үндүрер черинге директорлаан.
Чогаал ажылын 1978 чылда эгелээн.
Бир дугаар ному «Көк-Хевек» – чечен чугаалар чыындызы 1984 чылда чырыкче үнген.
Чаа-ла чогаал бижип эгелээн кижи дун чогаалын шын адап алганы-биле
номчукчуларныӊ кичээнгейин хаара туткан. Тывалар чиңге-тарааны чедир бышпаан, “көк хевек”
турда-ла , хол кадыыры – биле кезип, камныы-биле ажаап алгаш, хооруп, соктап чиир чаңчылдыг. Оозун “көк-хевек” деп
адаар. Ол көк-хевектиң сүүзүннүү-ле кончуг, амданыы-даа чаагай. Авторнуң
баштайгы ному база шак-ла ындыг,чемгир, номчуттунгур болган. Бо чогаалынга
ат-сураглыг композиторувус Саая Бюрбе программалыг, симфониктиг чурумалды
бижээн.
Чогаалчы дараазында чылдарда «Шорааннарда дайгы»
(1989) деп барымдаалыг тоожуну,
«Амыдыралдың чиргилчиннери» (1994),
«Баглааш» (1988, 2002, 2008) деп романнарны үндүрген.
«Баглааш» деп үш номнуг романында тыва кижиниң
аажы-чаңын, амыдыралын, чуртталгага, төрээн чурттунга ынаан тодазы-биле
көргүскен. Романда салгалдан салгал дамчып, үениң өскерлиишкининиң
аайы-биле амыдыралдың эки-багын көрген баглаашты кижиниң амыдыралы-биле холбап
көргүскени кончуг солун болгаш тывынгыр.
Элээн хөй аныяк журналистерниң, чогаалга сонуургалдыгларның өзүлдезинге
арга-сүмезин берип, деткимчени көргүзүп, хөй чылдарда парлалга шугумунга ак сеткилдиг ажылы дээш,
Шомаадыр Дойлуевич Кууларга «Тыва
Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атты тывыскан. Россияның
Парлалга яамызының, Россияның журналистер эвилелиниң база Тыва Республиканың
чазааның, Дээди Хуралдың Хүндүлел
бижиктериниң болгаш шаңналдарының эдилекчизи.
Россияның Журналистер, Тываның
чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү чораан.
2020 чылдың март 10-да чырык өртемчейден чарлып чоруткан.
Литература
1. Комбу, С. С. Куулар Шомаадыр
Дойлуевич:[о нем]
/ С. С. Комбу – Текст : непосредственный // Тувинская
литература : словарь / С. С. Комбу. – Новосибирск, 2012. –128 с.
3. Куулар Шомаадыр Дойлуевич : [ооң дугайында]. – Сөзүглел : дорт // Тываның чогаалчылары = Писатели Тувы / тург. М. Б.
Ховалыг. – Кызыл, 2001. – Ар.52.
4. Танова, Е. Т. Куулар Шомаадыр Дойлуевич :
[ооң дугайында] / Тываның чогаалчылары : намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы / Е.
Т. Танова. – Кызыл: ОАО «Тываполиграф», 2013. –129ар.- Сөзүглел : дорт.
Материалды И.Д.Ооржак белеткээн.
