НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА РЕСПУБЛИКИ ТЫВА

ИМ. АЛЕКСАНДРА СЕРГЕЕВИЧА ПУШКИНА

Режим работы:

Пн.-Пт. 9:00 - 18:00 ч. Сб. 9:00-17:00 ч.

Төөгү талазы-биле бир дугаар тыва академик — Юрий Лудужапович Аранчынның 95 харлаанынга

21 декабря 2021, Вторник

 Төөгү талазы-биле баштайгы тыва эртемденнерниң бирээзи, төөгү эртемнериниң доктору Юрий  Лудужапович Аранчын 1926 ч. декабрь 21-де Тес-Хемниң Чыргаланды суурга Иван Санаевич Луду биле өөнүң ишти Мапак Конгуловнаның өг-бүлезинге, 5 ажы-төлдүң 2 дугаары кылдыр  төрүттүнген. 1937-1941 чылдарда Самагалдайның эге школазынга өөренип турган. 1942-1947 чылдарда Кызылдың №2 ортумак школазынга өөренгеш, ону мөңгүн медаль-биле дооскан.

1947 ч. Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединче кирип алган. Университетти кызыл диплом-биле дооскаш, 1952 ч. Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунга  биче эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап кирип алган. 1959 ч. Иркутскиниң  күрүне университединиң эртем совединге «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» деп темага кандидат диссертациязын камгалап алган.

1959 ч. июльдан 1961 ч. октябрьга чедир Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-ниң директорунуң оралакчызы турган. 1961 ч. октябрьдан 1967 ч. октябрьга дээр Совет Эвилелиниң коммунистиг партиязының Тыва обкомунуң идеология салбырының эргелекчизи кылдыр ажылдаан. 1967 ч. Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-же (амгы ТИГПИ) директор кылдыр эглип келгеш, 27 чыл ишти институтту удурткан. Директорлап турган  үезинде ол бодун салым-чаяанныг эртемден, удуртукчу база эртем эргелекчизи кылдыр көргүскен. Ооң директорлап турар чылдарының иштинде институт элээн хөгжүп, бурунгаар өзүлдени алган, ооң материал-техниктиг курлавыры база быжыккан, Москваның, Ленинградтың, Новосибирскиниң база өске-даа улуг хоорайларның эртем-академиктиг институттары-биле харылзаалары быжыг турган. Ю. Л. Аранчын бодунуң бүгү күжүн база бар билиин Тывага эртемниң сайзыралынче берип, ооң материал-техниктиг курлавырын экижидеринче база аныяк эртемденнерни деткииринче кол сагышты салып турган. 1986 ч. Новосибирск хоорайга «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» деп монографиязы-биле доктор диссертациязын камгалап алган. 90 ажыг эртем ажылдарының база элээн каш монографияларның  автору. Эң-не үнелиг  ажыл словарьлар үндүрер талазы-биле кылдынган: орус-тыва, тыва-орус, орфографтыг, көдээ ажыл-агый, географтыг база ниитилел-политиктиг терминнер словарьлары.

Дыка хөй чылдар иштинде СЭКП-тиң Тыва обкомунуң кежигүнү, Тыва АССР-ниң Дээди совединиң удуртукчузу, Бүгү Россия чергелиг төөгүнүң болгаш культураның тураскаалдарын камгалаар база «Билиг» ниитилелдериниң Тывада салбырының удуртукчузу база кежигүнү  дээш оон-даа өске хөй-ниити ажылдарын кылып чораан.

Ол  Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери»деп хүндүлүг аттың эдилекчизи чораан.

   

Последние новости

28 января, Пятница

Рубрика "Культура в лицах"

Сегодня герой рубрики – Людмила Дамбаевна Лагба – заслуженный работник культуры Республики Тыва, директор Централизованной библиотечной системы Каа-Хемского района, «Женщина года в культуре и искусстве района» 2000 г.

27 января, Четверг

БЛОКАДНЫЙ ХЛЕБ – ИСТОЧНИК ЖИЗНИ

Всероссийская акция памяти подвига жителей и защитников города-героя Ленинграда «Блокадный хлеб»

27 января, Четверг

«Өндүр өгбем чагыы»

Өвүр кожуунуң Саглы сумузунуң мурнакчы малчыны, көдээ ажыл-агыйның хоочуну, улуг эневис, «Маадыр ие» деп хөрек демдээниң эдилекчизи база сумунуң улуг назылыгларының бирээзи Кыдай Давааевна Монгуштуң чагыг-сүмези.