Тыва АССР-ниң
культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң
кежигүнү Салчак Молдурга Бүрүшкекович Тыва Арат
Республика үезинде, амгы Мөңгүн-Тайга кожуун, ол үениң административтиг
үлелгезин ёзугаар Барыын-Хемчик кожууннуң чагыргазынга хамааржып турда, Каргы
сумузунга, ыдыктыг Мөңгүн Хайыраканның меңгизинден эгезин алган, Мугур деп
хемчигештиң унунга, 1936 ч. декабрь 12-де, дөрбет кожайның эштенчизи чораан,
арат Салчак Чүлдүм оглу Бүрүшкек, Каксаан Иргиттерниң Дорбал уруу Севил деп улустуң
хөй ажы-төлдүг өг-бүлезинге алды дугаар оглу бооп төрүттүнген.
Чогаалчы боду сес
ажы-төлдүг. Ийи уруу адазының угун салгап, башкы мергежилдиг ажылдап чоруурлар.
Салчак Молдурга –
Мөңгүн-Тайганың баштайгы чогаалчызы, онзагай үннүг шүлүкчү.
Мугур-Аксы болгаш
Кызылдың 2 дугаар школаларынга өөренгеш, Кызылдың башкы училищезин, күрүнениң
башкы институдун дооскан.
1957-1960 чылдарда
Бай-Тайганың Шуйга, 1960-1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл
болгаш чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга, 37 чыл ажылдаан.
Молдурга Бүрүшкекович
чогаал ажылынче 1953 ч. кирген. Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренип
турда (16 хар), баштайгы «Ие чурттуң алдарынга» деп В. И.
Ленинни алгап-мактаан шүлүү «Сылдысчыгаш» солунунга үнген. Оон бээр-ле шүлүктерни,
шүлүглелдерни, очерктерни, чеченчиткен
басняларны, балладаларны база литература сайгарылгалыг чүүлдерни бижип
эгелээн.
Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963
ч. «Шуурган»
деп ат-биле үнген. Дараазында
чылдарда «Таныш» (1967), «Истер» (1970), «Аялга» (1974), «Тура-сорук»
(1979), «Чырык үем» (1983), «Үе-шагның судалы» (1984), «Ыдыктарым»
(1990), «Сүзүк» (1994) деп номнары чырыкче үнгүлээн.
И. Самбуу-биле «Мөңгүн-Тайга – өскен черим» (1996) деп номну бижээн. Чогаалчының
сөөлгү ному, 2007 ч., «Дүвүлүг хат улдап турда...» деп
ат-биле үнген. С. Щипачевтуң, Р. Гамзатовтуң, М.
Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң
шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г.
Принцева, М. Скуратов очулдурган. Дыка хөй шүлүктери ырылар апаргылаан.
Молдурга Салчак чогаадыкчы ажыл-ижиниң
эгезин хам алгыштарындан болгаш бодунуң ада-иези, чоок кижилеринден дыңнап
чорааны улустуң аас чогаалындан дорту-биле сыптап алган деп болур. Элээди
шаандан эгелеп кожамык болгаш улустуң ырларының аянынга шүлүктерин бижип чораан.
Тыва дылым
Төрээн чуртуң кайыын, чүден
эгелээрин
Дөгеревис ырлажып-даа турар-дыр бис.
Төлү биске ада-ие, чери – алдын,
Төрээн дылы олар-биле бир дең эргим!
Чаңгыс сөстен сеткил өөрүп, сергеп болур,
Чандыр барза, хомудай-даа берип болур.
Эдипкен сөс, боодан үндүр аткан ок дег,
Эгиттинмес дижири-ле ылап ийин.
Шугум чазаар мурнувуста шыгаап аар бис,
Чугаалаптар мурнувуста боданыр бис.
Сөөктү хемдээш, чилиинге-даа чедер апаар,
Сөстү сөглээш, эчизин-даа көөр апаар.
Бакка-сокка дылдар холуп, шокарлавайн,
Баштай төрээн чугааң эки шиңгээтсиңзе,
Өңнүк туржук, өскениң-даа дылы сеңээ,
Өөредип каан аъдың ышкаш, чаажыга бээр.
Молдурга
Салчак
