(1916–1994)

 

Николай Өскеевич Өлзей-оол – сураглыг, хөй талалыг салым-чаяанныг ыраажы, шии артизи, киноактёр, хөөмейжи, хөгжүмчү, В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи, РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тыва АССР-ниң Улустуң артизи, Тыва, Моол Чазактың база хөй-хөй күрүне шаңналдарының эдилекчизи чораан.

Ооң өскен төрээн чери ус-шеверлер чурту Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал сумузу (1916 ч., февраль 20). Ол кара чажындан тура хөй чон чыылган черлерге, дагылгаларга-даа, бай дүжүметтерни-даа хөгледип, ырлаар, хөөмейлээр чораан. Бодунуң чүткүлдүг, кызымак чоруу-биле, 1932 ч. Шагаан-Арыгга ажыттынган, 2 ай түр курстарга өөренип алгаш, декабрь эгезинде Каа-Хемниң Кара-Белдирде алдын уургайынче ажылдап чорупкаш, 1934 ч. мартка чедир ажылдаан. Аңаа ол аңгы-аңгы язы-сөөк улустар-биле билчип, орус дылды база элээн шиңгээдип апкан. Ол үеде 1937 ч. декабрьда культура сайыды турган Седип-оол Танов ырлап, хөөмейлеп, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнап билир аныяктар илередип чедип келген. Ынчан Николай бодун көргүзүп, хөөмейлеп, ырлап бээрге, ону Кызылче артист кылдыр өөрениринче чалаан. 1945 ч. чайынында театр училищезиниң баштайгы доозукчуларының бирээзи болган. Тываның ССРЭ-ниң составынче киргени-биле училище доосканнарны Москваның, Ленинградтың театр институттарынче өөренири-биле чорудуп турган. Ол Ленинградтың театр институтудунга кызымак болгаш чедимчелиг өөренип алган.

А. Н. Островскийниң «Ядамыкта яла чок» деп шиизинге Любим Карпович Торцовту, А. Корнейчуктуң «Платон Кречет» деп шиизинге П. Кречетты, Н. В. Гогольдуң «Ревизор» деп шиизинге Городничий Сквозник-Дмухановскийни ойнааны уттундурбас.

1953–1954 чылдарда театрның сценазынга С. К. Токаның «Боттанган күзел» деп шиизинде кол роль – колхоз директору Биче-оолду, В. Ш. Көк-оолдуң «Самбажык» деп шиизинге Самбажыкты, «Хайыраан ботта» Сарыг-Ашакты чедиишкинниг ойнап чорааны кайгамчык. 1959 ч. үнген «Ленфильм» киностудиязының ажылы «Ак-көк хемниң кижилери» деп кинога колхозтуң парткомунуң секретары – Кагай-оолду ойнаан. Оон эгелээш -ле, ооң актёр ажылы улуг үнелелди ап эгелээн.

Николай Өлзей-оолдуң тыва театрның сценазынга уттундурбас, онзагай кылдыр тургузуп ойнаан янзы-бүрү овур-хевирлерин, ырлаан ырыларын, хөөмей-сыгыдын санап күш четпес бис, шии, кино артизинден аңгыда, ырлаарынга база кедергей сурагжаан артист чораан дээрзин көрүкчүлер утпас. Ооң төрүмелинден ыры-хөгжүмге салымныы, күүселдезиниң онзагайы, үнүнүң күштүг, баритон аянныы аңаа чүгле тыва улусчу ырларны ырлаарынга эвес, а өске чоннарның ырларын база бедик мергежилдиг, катаптаттынмас үннүг күүседип чораан. «Тооруктуг долгай таңдым» деп ырызы төрээн черинге ыдык гимн болуп, амдыгаа чедир радио-теледамчыдылгаларда дыңналып арткан.

Ховар үннүг, салым-чаяанныг артист Николай Өлзей-оол эш-өөрүнге, улуг-биче кижилерге эвилең-ээлдек, сагыш човаачал, дузааргак чорааны-биле долгандыр кижилерниң улуг хүндүткелин чаалап ап чораан.

Николай Өскеевич Өлзей-оол уран чүүлдүң, тыва театрның бурунгаар депшип сайзыраарынга эгээртинмес үлүг-хүүзүн киирип, чоннуң чоргааралы болуп, уран чүүлдүң быжыгып тургустунарынга, ооң улам ыңай сайзыралынга, тыва театрның төөгүзүн чон аразынга болгаш аныяк өскенге суртаалдап киирген улуг үре-түңнелдерлиг чогаадыкчы ажылы дээш, хөй-хөй күрүне шаңналдары-биле демдеглеткен. «XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунда ады кирген.

Бай-Тайганың сураглыг оглунуң адын мөңгежидип, 2007 ч. Тээлиниң культура одаан ооң ады-биле адаан.

Николай Өскеевич Өлзей-оол 1994 ч. август айның 4-түң хүнүнде «улуг уйгузун» удаан.

 

Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.