В. Ш. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының шии артизи, Тыва Республиканың алдарлыг артизи (2018), Тываның Улустуң артизи (2023) Мерген Хомушку Киим-оолович бо хүн төрүттүнген хүнүн демдеглеп эрттирип турар.

Ол 1975 ч. сентябрь 9-та Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыраа-Бажы суурунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң хеймер оглу болуп төрүттүнген. Чашкы болгаш элээди үелери өскен төрээн суурунга эрткен. Бичиизинден тура-ла концерт, шии ойнаан артистерни аажок сонуургап, канчаар ойнаарга ындыг солун болур ирги деп магадап, көөр турган, аңаа «артист болур мен» деп күзел, бодал-даа чок турган. Ол мал аразынга өскен болганындан ийикпе, «Айболит эмчи дег, эвилең-ээлдек, мал-маганга ынак, мал эмчизи», чоорту ортумак класстарга келгеш «кижи эмчизи» болуксаар күзелдиг турган. Школачы чылдарында кичээлдер соонда, колдуу бөмбүктеп, узун хемчээлдиг чарыштарга бо-ла маңнаар турган. Сөөлгү коңга байырлалында башкызының даандырганы-биле концертке И. Крыловтуң «Көрүнчүк биле сарбашкын» деп баснязын шоодуглуг сөстер-биле солуп, аянныг, оюн-баштак чугаалаан соонда, ооң чажыртынып чораан талантызын эш-өөрү, башкылары магадап, артист болур болзуңза дыка тааржыр кижи-дир сен дижип, сонуургап ханмааннар.

Чыраа-Бажы ортумак школазын дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттиргеш, Кызылдың уран чүүл училищезиниң актёр салбырынче кирип алган. Өөренип турган үелеринде, чугаа-домаа чарт, өткүт, шоодуглуг, солун, хөктүг ужуралдарны, шүлүктерни аянныг номчуурунга өске эштеринден көзүлдүр-ле ылгалып турган. Ол уран чүүлдүң делегейинче ханыладыр шымнып, мергежилин улам-на бедидип алыры-биле, 1999 ч. Санкт-Петербургтуң театр уран чүүлүнүң күрүне академиязынче кирип алган. 2003 ч. ол өөредилге черин чедиишкинниг доозуп алгаш, хөгжүм-шии театрының актёру болуп, күзелдии-биле ажылдап кирипкен. Оон эгелээш-ле, ол театрның сценазынга күүседир овур-хевирлеринге ыяк белеткенип, көрүкчүлерниң сонуургаары, ынак артизи апарган.

Республика чергелиг байырлалдарга тураскааткан оюн-көргүзүглерге, концерттерге Мерген Хомушку үргүлчү идепкейлии-биле киржип, театрның сценазынга барык 50 ажыг аңгы-аңгы овур-хевирлерни онзагай ойнап, эш-өөрүнүң бүзүрелин, көрүкчүлерниң бедик үнелелин чаалап ап, байлак сеткилдии-биле чонунга бараан болуп чоруур.

Чижээ: «Кара-Дагның казыргызы» деп шииде – Кайгалдың, өлүм чок «Хайыраан ботта» – Сарыг-Ашактың, «Кым сен, Сүбедей» – Батый-Хаанның, «Эгил, эжим, эгил» – Кускун-Хааның, «Дуруяаларда» – Кечил-оолдуң дээш, өске-даа овур-хевирлерни бүзүренчиг кылдыр ойнап турары бир-ле хуулгаазын, кайгамчык.

Театрның ажыл-амыдыралының идепкейжизи, ооң бурунгаар хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип, янзы-бүрү төлевилелдерниң, хемчеглерниң сорук киирикчизи база республика чергелиг уран номчулга мөөрейлериниң билдилиг шииткекчизи.

Тываның база бир билдингир артистериниң санынга кирип, бодунуң чогаадыкчы ажылынга шылгарап, салым-чаяанныг артист шаңнал-макталдарны удаа-дараа чаалап ап келген: ТР-ниң Чазак баштыңының, культура яамызының Хүндүлел бижиктери, Чечен Республиканың хөгжүм-шии театрының Хүндүлүг бижии, «Онза чараш, янзы-бүрү ойнаттынмаан рольдарым» (2003) деп мөөрейниң бедик шаңналы ол ышкаш «Сибирьниң хөгжүм-шии театрының бот-тывынгыр актёру» деп бедик атка база төлептиглерниң бирээзи болган.

«Эмчиге таныжым алганым, чечен чогаалдың чырык сылдызы, чогаалчым Эдуард Мижит Байырович, мээң уран чүүлче сонуургалым оттуруп, театр-биле салым-чолумну доңнап, каттыштырган. «Чалгыг» деп студияны удуртуп турда, ынаар барып, арга-сүмезин дыңнап, кичээлдеп турдум. Аңаа бөгүнге чедир амырап, кайгамчык буянныг кижиниң чагыг-сөзүн, деткимчезин алганымга өөрүп чоруур мен.

Артист болуру дээрге, хамыктың мурнунда улуг харыысалга-дыр. Бичиимде эмчи болур күзелим база бүткен-не-дир, чүге дээрге артист кижи кижилерниң сагыш-сеткилин база эмнеп чоруур болгай. Кажан күзээшкин база ону боттандырар чүткүл бар-ла болза, далай дискек караа дег, даг тей дег болуру чугаажок. Ынак театрымга, чонумга мөгейип, моон-даа соңгаар бараан болурунга белен мен» – деп, ол чоргаарал-биле чугааланыр болду.

Мерген Киим-оолович ат сураглыг улуг артистер-биле кады ажылдап, сценага олар-биле кады ойнап, уран чүүлдүң бедик көдүрлүүшкүннүг, делгем улуг кораблинде эжиндирип чоруурунга чоргаарланып, ол дег аас-кежик чок деп санап чоруур.

ТР-ниң А. С. Пушкин аттыг национал ном саӊыныӊ мурнундан ховар салым-чаяанныг артист Мерген Киим-ооловичиге төрүттүнген хүнүн таварыштыр изиг байырывыс чедирбишаан, хөй санныг көрүкчүлерниң өмүнээзинден каң дег быжыг кадыкшылды, хуулгаазын, кайгамчык овур-хевирлериңер-биле ам-даа чоннуң сагыш-сеткилин өөртүп, сонуургалын оттуруп, хей-аъдыңар кезээде бедик болурун йөрээдивис!

 

 

Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.