Монгуш Допчунович Биче-оол – Тываның улус
өөредилгезиниң хоочуну, баштайгы эртем чедип алган башкыларның бирээзи, тыва
дылдың шинчилекчизи, РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, «Шылгараңгай күш-ажыл
дээш», «К. Д. Ушинский аттыг» медальдарның эдилекчизи.
Ол 1910 ч. январь 15-те Чаа-Хөл кожууннуң Кызыл-Даг
сумузунуң Адар-Төш деп черге сурагжаан аңчы кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген.
1933 ч. Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының Коммунистиг
университедин дооскаш, чонну бижикке өөредир ажылга киржип эгелээн. Кызылдың
өөредилге комбинадынга (1937–1941) директорлап, ТАР-ның Чырыдыышкын яамызынга
килдис эргелекчилеп (1942–1945), СЭКП обкомунуң совет-партия школазынга тыва
дылды башкылап (1945–1957), 1958 чылдан 1987 чылга чедир, барык 30 ажыг чыл
дургузунда Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң
дыл болгаш бижик секторунуң эртем ажылдакчызы бооп ажылдап келген. Ол 70 ажыг
номнарның автору. Оларның иштинден эң кол черни өөредилге номнары ээлеп турар. Ооң
номнары-биле хөй-хөй салгал өөренип чораан. Монгуш Допчунович Биче-оол дылдың
үндезин диалектизин төп диалект кылдыр тодарадырынга, литературлуг дылдың
нормаларын быжыктырарынга, тыва орфография, пунктуация талазы-биле хөй
ажылдарны бижип, терминология болгаш очулга айтырыгларын шиитпирлээринге,
орус-тыва, тыва-орус словарьларны белеткеп, чырыкче үндүреринге үлүг-хуузун
киирген тыва дылдың шинчилекчизи, хоочун башкы.
Сураглыг башкывыстың 1970 ч. «Тыва чугаа культуразы» деп чырыкче
үндүрген номундан одуругларны сонуургап номчуп көрээлиңер:
«...Дыл харылзажылганың аргазы,
чепсээ болбушаан, ооң-биле кады бодалдар солчуушкунунуң аргазы болур. Боттуг
чүүлдерниң, бисти долгандыр турар бойдуста, делегейде, өртемчейде бүгү-ле бар,
биске билдинип турар чүүлдерниң угаан-медерелге, сагыш-сеткилге тода илереттинип,
билдинип турарын бодал дээр.
Бодалдар чүгле дылга, дылдың терминнеринге болгаш домактарга илереттинер.
Дыл-биле бодал кады тыптып, деңге сайзыравышаан, ооң чугула чепсээ, материалдыг
үндезини бооп чоруур. Чиге, тода бодал дылды база тода, билдингир болдурар. Ол
ышкаш дыл бодалды база тода кылдыр илередиринге, сөстерни болгаш фразеологтуг
илередиглерни шын шилип алырынга дузалаар. Мооң ужурунда дыл кижи төрелгетен
ниитилелинде бодалдар солчуушкунун болдуруп, боттандырып турар практиктиг
боттуг медерел болур.
Дылдың
тургузукчузу, эдилекчизи, ээзи чон боду болур. Дыл чондан, улустан төрүттүнген.
Ынчангаш дыл дээрге кижи төрелгетен ниитилелиниң кежигүннериниң аразында
харылзажыр, бот-бодун билчир, бодалдар солчур, ниитилелге бараан болурунуң,
ниитилелди харылзажылга талазы-биле хандырарының эң чугула аргазы, чепсээ болур»...
Тываның культуразынга, өөредилге
болгаш эртемге улуг өгбе, чырык угаанныг башкывыс Монгуш Допчунович Биче-оолдуң
ачы-хавыяазы үнелеттинмес улуг ужур-дузалыг бооп арттар ужурлуг.
Материалды И. Д.
Ооржак белеткээн.
