Черзи Монгуш
Хола-Салович – салым-чаяанныг, даш чонар уран чүүлдүң үндезилекчизи, ССРЭ-ниӊ
Чурукчулар эвилелиниӊ кежигүнү, Тываныӊ культуразыныӊ болгаш уран чүүлүнүӊ
алдарлыг ажылдакчызы, РСФСР-ниӊ И. Репин аттыг күрүне шаӊналыныӊ лауреады
чораан.
Ол 1899 ч. июль 7-де Улуг-Хем
кожууннуң Ак-Дуругга хөлечик араттың өг-бүлезинге төрүттүнген.
Каастап чуруур,
чазаныр оруктуң эге чадазын, сураглыг бызаңчы, кырган-ачазындан өөренип алган. Кырган-ачазы
ус-шевер, аптаралар чазаар, ону хээлеп каастаар, бичии уругларга янзы-бүрү
дүрзүлерлиг ойнаарактар кылыр чораан. Бойдустан салым-чаяанныг оол сес
харлыында-ла ыяштан аъттар, хойлар, өске дириг амытаннар дүрзүлерин оя кезип
эгелээн. 15 харлыында ёзулуг кылын шеверлекчи болуп, ачазынга дузалажып,
каасталга талазы-биле нарын чурулга жылдарын кылып эгелээн. Сөөлзүредир
кады-кожаларының чагыгларын күүседип, мергежили өзүп, демирден янзы-бүрү
каасталгаларны кылыр апарган. 1942 ч. ыяш, демир, даш оюп, хээлеп, шыңгыы
ажылдап кирипкен, а үш чыл болгаш ооӊ ажылдарын Кызыл хоорайга делгелгелерге доктаамал
делгеп, көргүзүп эгелээш, түңнелдиг черлерни ап, бедик үнелелдерге төлептиг бооп
келген.
Ызыгуур салгаан,
ат-сураглыг кара өңнүг чонар даштың эгелекчизи Черзи Монгуш чонар даштан 1000
ажыг бичелеткен хевирге скульптурлуг ажылдарны кылган. Ол элээн каш зона, бүгү
Россия, эвилел чергелиг Монреальга эрткен «Экспо-67» делегей чергелиг
делгелгениӊ киржикчизи чораан.
1962 ч. Черзи Хола-Салович Тывага
бир-ле дугаар Ак-Дуругнуң өскүс уруглар бажыңынга аныяк даш чонукчуларының бөлгүмүн
тургузуп, ону удуртуп эгелээн. Ус-шевер башкызының кичээлдериниң ачызында уран
чүүлдүң хевирлери: чазанырынга, чуруурунга, сиилбип, оюп кылырынга
салым-чаяанныг уругларның саны хүнден хүнче немежип турган. Ооң эң-не сурагжаан
өөреникчизи И. Е. Репин аттыг РСФСР-ниң Күрүне шаңналының лауреады болган Байыр
Байынды. Даш чоннарының
чажыттарын, арга-сүмезин берип, аныяк даш чонукчуларынга орукту изээн баштайгы
башкы.
Билдингир даш чонукчузу Тывага
бир дугаарында чонар даштан артык кадыг, быжыг кара өңнүг даш, эртемде ады «серпентинит»
деп дашты бойдустан боду бүткени-биле ажыглап, оон янзы-бүрү хуулгаазын
хевир-дүрзүлерни угулзалап тургаш, оюп, сиилбип эгелээн. Ооң эң-не онзагай ажылдары,
Национал музейниң алдын фондузун тургузуп, тывызыксыг чаражы-биле чонну, келген
аалчыларны кайгадып турар. Сураглыг даш чонукчузунуң эң тергиин дээн ажылдары: «Тыва аъттыг кыс», «Сарлык», «Теве мунган арат»,
«Дедир буга», «Күш-ажылдың маадырлары – малчыннар», «Хойжунуң турлаа», «Сыын
биле мыйгак». Тыва Национал музейниң шыгжамырында ус-шеверлекчиниң 37 янзы чонар
даштан кылган өртек чок ажылдары кадагалаттынган. Оларның иштинден 27-зи кара
даштан сиилбээн ажылдар. Ооӊ хөй ажылдарын Россияныӊ Чурукчулар эвилели,
Москваныӊ, Санкт-Петербургтуӊ база оон-даа өске хоорайларныӊ музейлери садып
алган. Чаӊгыс сөс-биле чугаалаарга, ооӊ ады бүгү чуртта билдингир.
Чонар даш уран чүүлүнүң өндүр
улуг мастери Монгуш Черзи Хола-Салович ажыл-ишчи алдын холдарының үре-түңнелин
салгалдарынга арттырган. Ол беш ажы-төлдүң төлептиг адазы. Оолдарының хеймери Владимир Черзи ачазының соон
изеп, даш чонарының уран чажыттарын шиңгээдип ап, база бир көскү даш
чонукчуларының одуруунче кирген.
Ол 1969 ч. августа чырык
өртемчейден чарлып чоруткан.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.
