Түлүш Балдаң оглу Кечил-оол –
Ада-чурттуң улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы аъттыг шериг
эскадронунуң шиитпирлиг, чаныш-сыныш чок командири, Совет Эвилелиниң маадыры
чораан.
Ол 1914 ч. июнь 23-те Улуг-Хем
кожууннуң хөлбең ногаан шыктыг Хендерге сумузунга ядыы арат Адыг-Түлүш
Балдаңның өг-бүлезинге төрүттүнген. Бичии үелеринде ыдыктыг Хайыракан даан
долгандыр өшкү-хоюн кадарып, Улуг-Хемниң эриин дургаар ойнап, ооң уян чараш
агымнарынга өпейледип, эштип өскен. Элээди чылдары Көк-Чыраага эрткен. Ол аңаа
орус эштериниң салдары-биле орус дылды кончуг дүрген өөренип алган.
1931 ч., Кызыл хоорайга,
Араттың революстуг аъттыг шерииниң шериг кезээнге кирип алган. Аңаа ооң аваангыр-кашпагайын
шериг инструкторлар эскерип эгелээн. 1935 ч. Тамбовтуң аъттыг шериг
училищезинче өөренип чоруткаш, Ольга Борисовна-биле танышкаш, өг-бүле туткан.
Училищени чедиишкинниг дооскаш, төрээн черинге өөрүшкү-маңнайлыг чанып келген.
Тыва Чазак ону шериг полугунга биче командир кылдыр ажылдадып каан. 1942 ч.
Кечил-оолду Тываның шериг соведи Москваның Дээди офицерлер школазынче өөредип
чорудупкан. Ол бир чыл өөредилге дургузунда шеригниң чаа хевирлери-биле
таныжып, адар чепсектерни боолап өөренип алган. 1943 ч. чазынында ооң дайынчы
белеткелин Дээди офицерлер школазының дирекциязы бедии-биле үнелээш, улуг
лейтенант эргени тывыскаш, Тываже ажылдадып аъткарган. Удаваанда ТАР-ның Биче
Хуралының шиитпири-биле быжыг сагылга-чурумнуг Кечил-оол Түлүшке капитан эргени
бергеш, тыва эки турачыларның отрядының командиринге томуйлааш,
немец-фашистерни чылча шаварынга киржири-биле чоруткан. Ол тулчуушкуннарга
коргуш чок, эрес-дидим чоруун көргүзүп, дайынчыларны шын орукче билдилиг
уштап-баштап, бодунуң үлегерин көргүзүп, мурнуку одуругга тулчуп чораан. Ооң
командылаан тыва эки турачы эскадрон шерии бактаап кирген хүнүнден эгелээш,
ёзулуг дайынчы шериг кезээ-дир деп үнелелди ап келген. Капитан Кечил-оол шериг
херээнге бердингенинден аңгыда бүгү талазы-биле салымныг, база бир кончуг
онзагай кижи, эвилең-ээлдек, хөглүг-баштак: кожамыктаар, танцылаар, лезгинканы
теве бергенде чиик-сергээн, кашпагайын эш-өөрү магадап ханмас.
Тыва чоннуң чоргааралы,
шыдамыккай, шыңгыы негелделиг шериг командири, дайынчы, намчы Түлүш Кечил-оолга
Совет Эвилелиниң Маадыры деп атты мөңгези-биле тывыскан.
Маадырлыг чоруктуң
үлегер-чижээн көргүскен, Түлүш Кечил-оолдуң адын мөңгежидери-биле
Хайыракан сумузунда хөрек тураскаалын тургускан, Кызыл хоорайның № 3дугаар
школазын, база найысылалдың бир улуг кудумчузун адаан.
Тыва эки турачының
алдар-хүндүлүг маадыр ады амгы үениң салгалдарынга үлегер бооп, кезээде бистиң алдарывыс, чоргааралывыс бооп
артар.
Дайындан ээп чанып келгеш, 1945
чылдың июнь 10-да, озал-ондакка таварышкаш мөчээн.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн
