Шээр малды семиртирде
Шеми-Бажы сериин чайлаг.
Арбын малды өстүрерде
Ажык-Бажы амыр чайлаг.
(А. Тамба-Сүрүң)
Тамба-Сүрүң
Александр Чаш-оолович – Тываның баштайгы
чогаалчыларының бирээзи, шүлүкчү, башкы, журналист,Тыва Арат Республиканың
Чогаалчылар Эвилелиниң эң баштайгы кежигүннериниң бирээзи, удуртулга
ажылдарының хоочуну чораан.
Ол Таңды-Тывазының Даа (амгы
Чөөн-Хемчик) кожуунунуң чурумалдыг чараш булуң Шеми сумузунуң Узун-Кара-Сугнуң Белдиреш
деп черге, 1914 ч. чайның баштайгы айы, июнь 1-де, Куулар Долушпай оглу Чаш-оол
биле Көк-кадай (Ольга Васильевна – адазы орус садыгжы кижи чораан) төрүттүнген.
Бичиизинден-не ажылгыр, кежээ оол, 7 харлаптарга, Тывага школа чогундан,
Чадаананың алдыы хүрээзинге өөредири-биле ачазы чедирип каан. Ол хүрээни
чурум-сагылгалыг, эки өөредилгелиг дооскан боорга, хүрээниң улуг лама башкылары
Тибетче эмчи-лама сургуулунче барып өөренир кылдыр шиитпирлээн. Ынчан Тывага
улусчу революция тиилээн, эрге-чагырга чаарттынып турда, 1925 ч. Тамба-Сүрүң
хүрээден дургуннап үнгеш, аалынга чанып келген. Ол-ла олчаан ынаар барбаан,
хүрээ-хииттен чарылган.
Үениң негелдези-биле, ол 1930 ч.,
Чадаанага чаа тыва бижикке өөренген. Ынчан чаа үжүк-бижикти башкылап келген
башкылар – Киров (Шунчук-оол), Тока, Даржаа сугларның ачызында, хүрээге өөренип
турганындан чадавас, чүве шиңгээдип алыры дүрген, алызындан сундулуг оол,
үш-дөрт хонганда-ла, бижип, номчуп, санап турар апарган. Оон Шемиге түр када
башкылап эгелээн. Ол эртем-билиин улам-на бедидип алыры-биле, 1931 ч. Кызылга,
бижик билир кижи боорга, чогаалчы Байкара Хөвеңмейниң ажылдап турганы,
республика типографиязынга ажылдадып каан. Беш чыл хире ажылдааш, кадыының
байдалы-биле, арыг агаарлыг, аржаан сугларлыг Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая,
Чыргакы, Шеми, Кызыл-Даг, Ак-Туруг суурларынга бижик башкылап, 800 ажыг кижини
тыва бижикке өөреткен.
1938 ч. Тывага журналист кадрлар
чок турганындан «Тываның аныяктары» солунга аныяк корректорлар сургакчызы болуп
ажылдай берген.
Партия, чазактың айтыыышкыны-биле
1939 ч. сентябрь 1-ден эгелеп Чөөн-Хемчик кожууннуң комитединиң бирги
секретарынга ийи чыл ажылдааш, база катап «Тываның аныяктары» солуннуң редакциязынга
ажылдай берген. 1949-1958 чылдарда Шемиде эң баштайгы тургустунган «Большевик»
колхозтуң үндезилекчилериниң бирээзи болуп, нам үүрүнүң секретарынга, Культура
бажыңын удуртуп, школа интернатка ус-тывыш, почта, райпо черлеринге
эргелекчилеп ажылдаан. 1942 ч. эгелеп, «Ленинчи орук» солуннуң харыысалгалыг
секретарынга, редакторунга, «Шын» солуннуң тускай корреспондентизи болуп
ажылдап чораан.
Ол үеде-ле Александр
Тамба-Сүрүңнүң чогаалчы деп ат-сураа Тывага тарай берген. Баштайгы шүлүктери «Уран-чечен аныяктар», «Хеймер карам»
1935 ч. көстүп келгилээн. Тыва чечен чогаалдың төөгүзүнге кирген, чоннуң ынак
ырызы апарган, эң делгерээн чогаалы «Шеми-Бажы
сериин чайлаг» (1936). «Төрээн
чуртувус»
(1942), «Хат» (1965), «Шеми хемим» (1977) деп чогаалдар
чыындызының автору. Төөгүлүг темага бижээни «Оттукай» деп тоожузу «Шеми
хемим» деп номунда, Алдан-маадырларның тура халыышкынының төөгүзүн проза
чогаалынга эң баштай чырыткан чогаалчыларның бирээзи.
Александр Чаш-оолович 9
ажы-төлдүң үлегерлиг адазы, оларын амыдыралдың делгем оруунче төлептиг,
мөзү-бүдүштүг кижилер кылдыр аъткарган.
Ол 1971 ч. мөчээн соонда, Улустуң
чогаалчызы А. Даржай 1977 ч. «Шеми хемим» деп чогаалдар чыындызын
редакторлааш, чырыкче үндүрген.
Шеминиң ховар салым-чаяанныг
оглу, хоочун чогаалчы Александр Тамба-Сүрүңнүң тыва чечен чогаалга киирген
үлүг-хуузу онзагай черни ээлеп арткан.
«Тыва дылдың база бир шылгараңгай өгбези Александр
Тамба-Сүрүң – тыва чоннуң чечен
чогаалының ак өөн өглешкен онзагай салым-чаяанныг чогаалчы. Башкы, журналист, чогаалчы.
Ол буянныг кижи – мээң башкым» – деп, Улустуң чогаалчызы, сураглыг эртемден М. Б.
Кенин-Лопсан бижээн.
Сактырымга ачам
дириг,
Шавыдарын мунуп
алган,
Суму чонун, эргип
кезип,
Суртаал номчуп
чораанзыг боор.
Кеди шынын сураар
болза,
Келир өйже чүткүп
чораан
Ажылчын, башкы
редактор,
Агитатор,
чогаалчы-даа, ...
Кымдан эргим ачам
чагыы,
Күчү күжүм немеп
чорзун. (чогаалчының оглу С. Куулар)
Материалды И. Д. Ооржак
белеткээн.
