Тыва чоннуң тоолдары өске чоннарның тоолдары ышкаш шаандан тура бижиттинмейн, улустуң аас чугаазындан дамчып келген. Олар биске чоннуң чаагай ёзу-чаңчылдарын дамчыдып берип чораан. Баштайгы тыва тоолдарның парлалгазы тыва дыл кырынга 30 чылдарда үнүп эгелээн. Ол тоолдарны мерген угаанныг тоолчуларның чугааларындан эртем ажылдакчылары, башкылар, сургуулдар чыып бижип турганнар.

А. С. Пушкин аттыг Национал ном саңының тураскаалдыг номнар секторунда тыва тоолдарның орус база тыва дылда Тываның билдингир эртемденнери Л. И. Гребневтуң, А. К. Калзанның, Д. С. Кууларның, М. А. Хадаханэниң, О. К-Ч. Дарыманың, Ч. Ч. Кууларның, З. Б. Самданның, С. М. Орус-оолдуң, М. Б. Кунгааның белеткеп кылган номнары шыгжаттынган. Оларның аразында 1979 чылда парлап үндүрген «Каңгывай-Мерген» деп тоолду 1930 чылдың төнчүзүнде Улуг-Хемниң Чааты деп суурнуң тоолчузу Балзанайдан С. Сарыг-оол база А. Көк-оол дыңнап бижээннер. Бир дугаар бо тоол «Тыва тоолдар» деп чыындыга 1947 чылда парлаттынган.

«Каңгывай-Мерген» деп маадырлыг тоолдуң кол утказында эки база хоралыг чорук, ийи маадырның демисели, оларның үүлгедиглери, сорулгалары. Бирээзи – ханныг-каралыг, каржы-хажагай Хан-Күчү маадыр, өскези – эгинниг эр тутчуп болбаан, эрниң эрези, эрес-дидим, чазык чаңныг Каңгывай-Мерген дээрзи.

Бо тоолдуң аңгы ном кылдыр парлалгазын 45 чыл бурунгаар дыл эртемнериниң кандидады А. К. Калзаң дыңнап бижээш, чеченчидип үндүрген. Антон Каваевич Калзаң – Кызылдың 2 дугаар школазын мөңгүн медаль-биле, Ленинградтың күрүне университедин кызыл диплом-биле дооскан. Ооң демир-үжүүнге 200-тен хөй парлаттынган эртем, чогаал, уран чүүлге тураскааткан ажылдар хамааржыр. Оларның аразында бо тоолду база номчукчуларга улуг белек кылдыр үндүрген. Номнун каасталгазын чурукчу Макар Монгуш чураан.

Хүндүлүг номчукчуларывыс, тыва улустуң «Каңгывай-Мерген» деп маадырлыг тоолун база оон-даа өске баштайгы солун тоолдарны тураскаал номнар секторунуң ном фондузундан номчуп, таныжып ап болур силер.