Дыл
чон бүрүзүнүң культуразының национал демдээ. Ие төрээн дылынга хүндүткелдиг
хамаарылга – сайзыраңгай ниитилелдиң нормазы, национал чоргааралдың бедик
чадазы. Тыва дыл – Тыва Республиканыӊ үндезин чурттакчылары болур тываларныӊ
төрээн дылы. Тыва кижилер чүс-чүс чылдар иштинде төрээн дылыныӊ дузазы-биле
харылзажып, күш-ажылчы арга-дуржулгазын солчуп, ажыл-херээн бүдүрүп, ажы-төлүн
кижизидип келген. Тыва дылдыӊ бижиин 1930 ч. чогааткан. Тыва бижик
тургустунганындан бээр тыва чечен чогаал хөгжүп, хөй-хөй чогаалдар чылдан чылче
парлаттынып, үнүп турар.Тыва дылды күрүне дылы кылдыр 1993 ч. бадылаан. Тыва
чоннуң культура болгаш сагыш-сеткил салгалының кезээ кылдыр камгалаар, деткиир
база сайзырадыр сорулга-биле Тыва дылдың хүнүн доктаадып тургузар болгаш ону
чыл санында ноябрь 1-де, Тываның Улустуң чогаалчызы А. А.Дарҗайның саналы-биле,
демдеглээр чарлыкты, 2016 ч. Чазак баштыңы үндүрген.
Кандыг-даа
чоннуң дылы кижи амытанга бердинген эң-не үнелиг эртине.
Ол
сагыш-сеткил, мөзү-шынар, киҗиниң ниити бүдүҗү шын хевирлеттинеринге болгаш
кижизидилге айтырыынга кол быра болбушаан, культураның кадагалакчызы болгаш
үндезини болур. Ынчангаш тыва чонга, ылаңгыя аныяктарга, тыва дылын билири
амыдыралдың база бир чугула негелдези.
31 дыл билир профессор Василий Егоровтан үш айтырыг салган:
–
Кандыг дыл эң-не
байыл?
–
Төрээн.
–
Кандыг дыл эң-не
чараҗыл?
–
Төрээн.
–
Кандыг дыл эң-не
эргим, кандыг дылга киҗи эң-не ынагыл?
–
Төрээн.
Киҗиниң төрээн дылын солуптар өске дыл чок деп чүвени улуг
профессор бадыткаан.
Чонум, Чуртум, Дылым
– Тыва,
Чоргаарланыр чүвем
ол-дур,
Кайызы-даа турбаан болза,
Канчап мени тыва дээрил?
Ынчангаштың дылывыска
Ынак болуп көрээлиңер.
Дылды, чонну, Тывавысты
Тынывыс дег камнаалыңар!
(Чооду Кара-Күске)
