Октябрь 17-де Национал ном саңының ажылдакчылары № 3
дугаар колонияга «Тос эрии»
деп төөгүлүг шакты эрттирген.
Кеземче шииткелин күүседири амгы үе-шагның аайы-биле
өскерилген.
1757 чылда феодалдыг Тыва Кыдаттын Цин империязынга чагыртып
чораан үелеринде хошууннарга нойоннар, ухеридалар баштап, а бүдүн Тываны
амбын-нойон чагырып турган. Олар үндүрүг-даа төлевес, буруудаттырбас эргелиг
турганнар.
Алдан-Маадыр музейиниң даргазының эртем-фонд ажылының
аайы-биле оралакчызы Р. Б. Ховалыгныы-биле алыр болза, феодалдар бөдүүн арат
чонга удур 40 хире эрии-шаажылалдарны ажыглап турган. А Тываның девискээринге чүгле
9 эриини күүседип турганнар.
Тос эрии дээрге буруулуг диртип
шамнаткан кижилерни хилинчектээр шаажылал-дыр. Ол дээрге шагаайтаары, манзылаары,
сайга олуртуру, саспылгалаары, кымчылаары, саактаары, шивегейлиг
кулузуннар кагары, каракче хыл
урары, ооргазынга хаг кыпсыры.
Тосэриини шыдаар-ла
кижи шыдаар. Тос эриини шыдажып чадааш шамнаткан кижилер албаан чүвезин алдым дептер
турган. Кадай кижини шаажылаарга, эр кижиден артык шыдамык турганын эрги
Тываның төөгүзүнден билип ап болур.
1911 чылда
Кыдатка буржуаз-демократтыг тура халыышкын болган соонда Цин империя буурап
дүшкен. Оортан бээр Тыва Китай империяның дарлалындан хосталган.
1921 чылдың
август 13 тен 16-га дээр болуп эрткен Бүдүн Тываның Үндезилеткен Чыыжынга
Тываның «Урянхай» деп адын «Танну-Тува Арат Республика» кылдыр эде адаан. Ол-ла
чылын Тываның Бирги Конституциязы хүлээттинген.
1921 чылдың
Конституциязының көрдүнгени-биле Танну-Тува Арат Республика хостуг Тускай Күрүне
апарган.
Тываның
Конституциязының 7 дугаар чүүлүнде бижээни-биле кандыг-даа эриидээшкин,
хилинчектээшкиннерни торгаал болгаш албадал-биле ажылдарга солуур деп бадыткаан
болуп турар. Кем-херек үүлгеткен бай-шыдалдыг улус торгаал төлээш, албадал-биле
күрүнеге ажылдаар турган. А бөдүүн чон дорт-ла күрүнеге ажылдаар деп шииттирип
турганнар.
Оон бээр-ле
Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң доктаалы-биле август 15 – Республика хүнү кылдыр
чарлаттынган.
Россияның эдип чазаар
албан чериниң Тывада эргелели биле Тыва Республиканың А. С. Пушкин аттыг ном
саңының кады ажылдажылгазы моон-даа соңгаар уламчылаар.
