(1941–2023)
Кижи кырыыр, ооң дүнү дүжер
Мээң үем база келир!
Ачылыг хүн!
Мээң эш-өөрүм,
төрел-дөргүлүм, арат-чонумга
чырыыңны болгаш чылыыңны шаңна...
Л. Солун-оол.
Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының база бир чырык
сылдызы чораан шии артизи, ыраажы, шүлүкчү, РФ-тиң болгаш Тываның Улустуң
артизи, Тываның Күрүне шаңналының эдилекчизи, «Тыва
театрның сылдызы» шаңналдың баштайгы эдилекчизи Люндуп Иргитович Солун-оол
чораан болза 85 харлап турар ийик.
Ол 1941 ч. февраль 6-да
Бай-Тайга кожууннуң каас-чараш бойдус чурумалдыг ырак сумузу Кара-Хөлге
төрүттүнген. Тээли школазын 1960 ч. дооскан. Школачы үелеринде-ле ол шүлүк,
чечен чугаалардан үзүндүлерни аянныг, тода чугаалаарынга шылгарап, өөреникчилер
аразынга «шүлүкчү, артист» деп шола аттарлыг чораан.
Тываның хөгжүм-шии театрының чанынга чаа ажыттынган үш чыл хуусаалыг театр
студиязын белеткел кылдыр өөренип эрткен. (1960–1963). Аңаа ооң уран
салым-чаяаны улам-на ажыттынып, башкыларының мактал сөстерин бо-ла алыр турган.
1963 ч. Ленинградтың Күрүнениң театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунче
өөренип киргеш, ону 1968 ч. кызыл диплом-биле дооскан.
Ооң тыва сценага уттундурбас,
чедиишкинниг тургузуп, ойнаан янзы-бүрү овур-хевирлерин, уран номчулгаларын, ырлаан
ырыларын санап күш четпес бис. Бодунуң артист амыдырал ажыл-ижин бижээн
сактыышкын-демдеглелдерлиг «Ойнаксанчыг овурларым» (2001), «Көжегелиг орук-биле» (2011) деп номнарында тодаргай чырыткан.
Ховар салым-чаяанныг артист
Люндуп Солун-оол эш-өөрүнге, улуг-биче кижилерге эвилең-ээлдек, сагыш човаачал,
дузааргак чорааны-биле кижилерниң улуг хүндүткелин чаалап ап чораан.
Ооң катаптаттынмас уран байлак
чогаадыкчы ажыл-ижи көрүкчүнүң
сеткил-сагыжын өрүмнеп кире бээр кылдыр ойнаан овур-хевирлери уттундурбас
артканын демдеглеп, чечен сөстүң кайгамчык номчукчузу болурундан аңгыда
ырлаарынга база тергиин артист чораан дээрзин көрүкчүлер утпас.
Ол Тываның театр
ажылдакчыларының эвилелин баштаар даргазынга, Кызылдың хоорай комитединиң
Пленум кежигүнүнге база Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга соңгудуп
чораан.
Солун-оол Иргитович Люндуп уран чүүлдүң, тыва театрның бурунгаар сайзыралынга
эгээртинмес үлүг-хүүзүн киирип, чоннуң чоргааралы болуп, онзагай аян-сырынныг үнү-биле күүсеткен ырылары, шүлүктери, шоодуглуг
баснялары, угаадыглыг чечен-мерген чугаалары көрүкчүлерниң чүрээнге кезээ
мөңгеде уттундурбас болуп артар.
Ол 2003 ч. мөчээн.
Көжегелиг
орук-биле
Хөглүг
чылдар чалыы назын,
Хөлчок эргим
овурларым
Хөнеде дег
шуужуп эрти.
Көжегелиг
орук-биле
Хөлүн часпас
бышкан назын
Улуг артар
ашканы дег,
Улам өжеш
базып эрти.
Көжегелиг
орук-биле
Көгерген
баш, кыраан назын
Уттундурбас
кокпаларын
Улуургавайн шүүп эрти. (Л. Солун-оол).
Арага,
шынап-ла кижиниң дайзыны дээрзин кончуг эки билир бис. Ооң дугайында мындыг
япон үлегер сөс бар: «Эгезинде кижи
араганы ижер, оон арага араганы ижер, а ооң соонда арага кижини ижип турар».
Моон алгаш көөрге, араганы кижи эвес, а кижини арага ижип турар-дыр. «Араганы хөйнү ижип,
арагалаары дээрге, эки тура-биле тенек аарыыры-дыр» деп, эрте-бурунгу шагның сураглыг эртемдени Аристотель кончуг шын
чугаалаан. «Тенек аараан» шак ындыг кижилер дугайында шоодуглуг чугааларны кайызын ол дээр!
Чижелээрге: Кызылдың Чүлдүм кудумчузу-биле эртип чыткан эзирик кижи кожазы
бичии оолдан мынча деп айтырган: «Хензиг-оол! Хензиг! Салчак кайда чурттап турар ийик? Оол
тура:
– Ол чүү дээриңер ол, Салчак бодуңар-ла-дыр силер.
– Бодумну Салчак дээрзин билип тур мен харын, ынчалза-даа
чурттап турар бажыңымны билбейн тур мен!»
– Кончуг-ла аа!? (Л. Солун-оол).
Материалды
И. Д. Ооржак белеткээн.
