(1931–2004)
Көк-оол Топуевич Чамыяң – хоочун башкы, Тываның алдарлыг башкызы, «ССРЭ-ниң Улус өөредилгезиниң тергиини» деп хөрек демдээниң эдилекчизи, уруглар чогаалчызы, очулдурукчу, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Тыва литератураның сайзыралынга, ылаңгыя уруглар чогаалының бурунгаар хөгжүүрүнге улуг үлүг-хуузун киирген чогаалчыларның бирээзи. Ол 1931 ч. февраль 5-те Тес-Хем кожууннуң Орукку-Шынаа деп черге төрүттүнген. Бичиизинден эгелээш, малчын иштиң амыдыралынга дадыгып өскен. Чайлаг школазының эге клазын, Самагалдайның 7 чыл школазын, Кызылдың башкы училищезиниң алды ай курстарын база ажыл-ижи чай чок чымыштыг-даа турган болза, кызымаа-биле Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң төөгү, дыл салбырын бот өөредилге-биле дооскан.
Ооң бүгү амыдыралының күш ажылчы намдары башкы ажылы-биле холбашкан. Самагалдайның, Ү-Шынааның, Туранның 2 дугаар школаларынга ажылдаан. Чыргаланды болгаш Чербиниң кадыкшылга школаларынга өөредилге эргелекчилеп, Кара-Хаак, Кызыл-Чыраага хөй чылдарда директорлаан. Башкының хүн бүрүде башкылап ажылдаан байлак арга-дуржулгазы чогаал бижииринге улуг салдарлыг болуп, ылаңгыя башкы мергежилиниң онзагай талаларлыг чажыттарын чечен чугааларынга бүзүренчиг кылдыр дамчыдып, школа, ада-иеге хамаарышкан чидиг айтырыгларны көдүрүп, башкы кижиниң чымыштыг, чаагай ажыл-үүлезин улуг-даа, бичии-даа номчукчуларга таныштырып бижээни чедимчелиг. Бичии уруглар хандыкшыл-биле номчуур ном дээрге-ле, уругларның сонуургалын чайгаар-ла хаара тудуп кээр ужуралдарлыг, маадырлары эрес-омак, дузааргак, бир-ле ажыктыг чүүлдү кылган турар, ындыг маадырлар Көк-оол Чамыяңның чогаалдарында көскүзү-биле таваржып турар.
Башкының чогаал ажылынче баштайгы оруу 1965 ч. «Шын» солунга «Күзел кырывас» деп чечен чугаазы-биле ажыттынган. Баштайгы дээрезинде номчукчулар ооң чечен чугааларын республика солуннарындан сонуургап номчуп, маадырлары-биле таныжып ап турганнар. «Чаңгыс аалдың кижилери» (1974) деп солун ат-биле үнген баштайгы ному дораан-на номчукчуларның сонуургалын хаара туткан. Чоорту чогаал бижииринге арга-дуржулгазы мергежип, амыдыралчы, делгем уткалыг номнары аңгы-аңгы чылдарда үнгүлээн. «Кыштагда чырык» (1977), «Ханы дазыл» (1981), «Часкы хөөннер» (1984), «Мөңгүн оттук» (1998), «Хаяа» (2001). Ооң чогаалдары төөгү-биле сырый харылзаалыг, бодунуң чонунуң ёзу-чаңчылдарын, малчын кижиниң амыдырал-чуртталгазын, школа, башкының чымыштыг, үе-шак барымдаалавас ажыл-ижин, уругларның сагыш-сеткилин амыдыралчы үндезиннери-биле бадыткап, улустуң аас чогаалының янзы-бүрү хевирлерин таарыштыр ажыглаанындан утказы ханы, чоок, солун бооп турар. Элээн хөй чечен чугааларында мөзү-шынар темазы колдап, уран сөстүң дузазы-биле номчукчуга чедингир, өөредиглиг, кижизидикчи утказын дээштиг дамчыдып турары бүзүренчиг.
Көк-оол Чамыяң шии чогаалын бижиирин база шенээн. Ол хойжуларның ажыл-ижинге тураскаадып, «Өңнүктер» деп шиини бижээн. 1988 ч. Москваның «Современник» деп ном үндүрер чери чогаалчының «Кыштагда чырык» деп тоожузун болгаш чечен чугааларын, ол үеде РФ-тиң Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң национал литература редакциязынга ажылдап турган Ванцетти Чукреевтиң очулгазы-биле «Свет над зимовьем» деп ат-биле парлап үндүрген.
Ол чогаал бижииринден аңгыда, очулга ажылынга база билиин шенээн. Соңгу чүк улустарының чукот литературазының үндезилекчилериниң бирээзи, А. М. Горький аттыг шаңналдың эдилекчизи Ю. С. Рытхэунуң чечен чугааларын бедик деңнелге очулдурган.
Салым-чаяанныг башкы, чогаалчы Көк-оол Топуевич Чамыяңның хөй санныг чогаалдары амгы салгалды боттуг амыдырал-биле таныштырбышаан, мөзү-бүдүш, кижизидилге талазы-биле айтырыгларны чөптүү-биле көдүрүп, өөредиглиг болгаш кижизидикчи салдары дээштиг, уругларның сонуургалынга дүгжүп турар чогаалдар болуп арткан.
Ол 2004 ч. мөчээн.
Хүндүлүг номчукчулар! Чогаалчының чидиг, чөрүлдээлиг айтырыгларны көдүрүп турар солун тоожуларын, чечен чугааларын чурт-шинчилел чогаалы болгаш национал библиография килдизинге кээп, номчуурун сүмеледивис.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.
