Байынды Елизавета Байыровна – чурукчу, даш-чонукчузу, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1991), Россия Федерациязының Күрүне шаңналының лауреады (1992), Россия Академиязының чурукчуларының мөңгүн медалының эдилекчизи (1998), Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү.
Ол 1951 ч. январьның 9-та Улуг-Хем кожууннуң Ак-Туруг суурга ук дөзүнден уран-шевер даш чонукчузу Байыр Сарыгович Байындының өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол ышкаш авазының хан төрел даайы, сураглыг даш чонукчузу, Черзи Хола-Салович Монгуш бичии Лизаның чуруттунар, даш чонар салым-чаяанынга баштайгы изин сомнаан. Ол бичиизинден тура-ла, ачазының чазап, сиилбип каан хуулгаазын дүрзүлерин магадап, чарашсынып, бо-ла холунга тудуп, ойнай бээр турган. Чоорту ачазының чазанып олурарын бүдүү көрүп, ону өттүнүп, чөвүрээден бир-ле дириг амытанның дүрзүзүн чазап аар апарган. Бир-ле катап күш-ажыл кичээлинде чазап алган деспизин башкызынга көргүзерге «Ачаң азы акың дузалашкан боор, аа? Моон соңгаар бодуң кылырыңны кызыт. Бо удаада 4 демдекти салыйн» деп, башкызы чугаалаар турган. Башкызының салган демдээ Лизага бичии-даа өкпеленчиг болбаан, ол харын-даа келир кичээлде 5 демдекке бир-ле чүүлден оон-даа артык кылдыр чазап алыйн деп бодалдыг олуруп алыр турган. Ол чурук кичээлиниң кээрин четтикпейн манаар, чүге дээрге чурук башкызы ооң чураан ажылдарын өске класстарга көргүзүп, «Билдингир чурукчу Илья Репин-биле дөмей-дир, тергиин чурукчу» деп мактаар. Лиза башкызының мактал сөстеринге сеткили ханып, амырап, өөрүүр турган.
Школаны дооскаш, Елизавета Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынче дужаап алган. Өөренип турган үелеринде башкылары Иван Чамзоевич, Вера Никитичина, Арнольд Сергеевич аңаа дузалажып, чурукчу болур салым-чаяанының долузу-биле ажыттынарынга дузалажып, арга-сүмезин кадып, улуг идигни бергеннер. Ол училищеге өөренип-даа тургаш, ачазының чанынга кээп, чонар-даш-биле чазанырының уран-мерген чажыттарын өөренип ап турган. Чурукчунуң мергежилин чедип алганы ооң улам ыңай даш чонуп сайзыраарынга деткимчелиг болган. 1976 ч. Москвага эрткен «Совет Россия» деп дөрткү зона делгелгезинге Елизавета Байындының кылган ажылдарын эң-не бир дугаар киириштирген. Ук делгелгеге киирген ажылдары бедик үнелелди алган. Оон эгелээш, Елизавета Байынды тура-соруу көдүрлүп, янзы-бүрү делгелгелерниң доктаамал киржикчизи апарган. Ол баштай-ла дириг амытаннарның чаңгыс дүрзүзүн сиилбип турган болза, сөөлзүредир оларны онзагай шимчээшкиннерлиг кылдыр, овур-хевирлеринде бир-ле хуулгаазын чүүлдү база малчын кижилерниң ажыл-ижин илереткен бөлүктээн ажылдарны тода көргүзүп, шеверлеп кылыры бир тускай апарган.
Ооң ажылдары «Сибирьниң аныяк чурукчулары», «Социалистиг Сибирь», «Совет Россия», «Россияда чоннуң уран чүүлү» деп зона делгелгелеринге хөй удаа бедик үнелелдерни ап, шаңнал-макталдарга төлептиг черлерни ээлеп турган.
Елизавета Байыровна Р. Д. Кенденбиль аттыг уран чүүл школа-интернадынга ажылдааш, элээн хөй уругларга чуруттунарының, даш чонарының уран аргаларын өөредип, орукту изээн баштайгы башкызы. Ооң өөреникчилери: Байынды Сайын-Маадыр, Чошкак Аян, Самбу Эрес, Ондар Байза, Хомушку Буян чурттуң аңгы-аңгы булуңнарынга чурулга уран чүүлүнүң бедик мергежилин чедип алганнар. Олар Россияның Чурукчулар эвилелиниң кежигүннери база ат-сураглыг чурукчулар болгулаан.
Ооң ус-шеверлеп, даштан чонган дээре дээн ажылдары Красноярскиниң, Читаның, Иркутскиниң, Санкт-Петербургтуң, Москваның Бүгү Россия чергелиг чоннуң каасталга-эт-херексел уран чүүлүнүң музейлеринде база Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң фондузунда кадагалаттынган.
Салгал дамчаан салым-чаяанныг даш чонукчузу Елизавета Байынды шыдамык, чүткүлдүг болганы-биле кадыг чонар-даштан кайгамчык чогаадыкчы ажылдарны сиилбип кылгаш, бүгү делегей чергелиг үнелелди ап, төрээн черин алдаржыдып, чурулга болгаш даш чонарынга чүгле бодунуң катаптаттынмас, каалама орук дег изин арттырган.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.
