Монгуш Василий Бора-Хөөевичиниң 90 харлаанынга

17 декабря 2025, Среда

(1935–2016)

Монгуш Василий Бора-Хөөевич – шоодуглуг, баштак чогаалдарның автору, журналист, очулдурукчу, Россияның Чогаалчылар, Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Тываның Улустуң чогаалчызы, «Күш-ажылга шылгарал», «Парлалганың тергиини» деп хөрек демдектериниң эдилекчизи чораан.

Ол 1935 ч. декабрь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң Кажаалыг-Аксы деп черге төрүттүнген. Чадаананың 1 дугаар школазын, Москваның М. Ломоносов аттыг күрүне университединиң журналистика салбырын чедиишкинниг дооскаш, ол үеде айтыышкын бижик ёзугаар Тыва обкомнуң партия секретарынга ажылдап эгелээн. Ооң журналисчи баштайгы базымы «Тувинская правда» солуннуң чагаалар килдизинге ажылдакчы болганы. Солунга ажылдаан чылдарында аныяк журналист арга-сүмени ап, өөредиглиг хөй-ле чүүлдерни билип алган. 1966 ч. «Тываның аныяктары» солуннуң килдис эргелекчизинге томуйлаткан, чыл ажылдааш, кол редактору болган. 1970 ч. Бүгү-эвилел радиозунга тускай корреспондентилеп ажылдай берген. Аңаа чыл чедир ажылдааш, Тываның ном үндүрер черинге, 15 чыл ажыр, директорлаан.1986 ч. эгелээш, Тыва АССР-ниң Күрүнениң телерадиокомитединиң радиодамчыдылга студиязының директору кылдыр томуйлаткаш, ажыл-ижинге харыысалгалыын көргүзүп, чоннуң хүндүткелин чедип ап, 2005 ч. чедир ажылдаан.

Василий Бора-Хөөевич каттырынчыг, баштак, шоодуглуг чогаалдарның уран-чечен сөстүг үндезилекчизи. Бир дугаар бижээн шүлүү «Сылдысчыгаш» уруглар солунунга парлаттынган. Баштайгы ному «Каткы бажы каткан эвес» (1975) чырыкче үнген. Дараазында «Кадай-кыстың чаңы чараш» (1978, 1986), «Бодун мактаар болбас тенек» (1982), «Кадайларга хаан-на мен» (1999), «Хамык ужур кадайларда» (2003), «Хамык ужур ашактарда» (2003), «Ыятпас херээжен боор» (2004), «Чүге адыыргай бердиң» (2006), «Адыыргак кадай, адыыргак ашак» (2010), «Газельдиг эр кадай муңзавас, акшалыг кадай ашак муңзавас» (2017) деп номнары база оон-даа өске чогаалдары-биле номчукчуларның сонуургалын хаара тудуп, оттурган. Ол каткы-хөглүг, оюн-баштак чогаалдар бижиир талазы-биле мергежили бедип, хыын тып, ады алгаан. Шоодуг жанрынга 20 ажыг номнарны бижээн. Ооң чогаалдары амыдыралда кижилерниң аажы-чаңында болгаш ажыл-ижинде, угаан-медерелинде бар четпестерни билдилии-биле тывынгыр, уран-чечени-биле сойгалап турар. Чогаал бүрүзү баштак, каттырынчыг, солун, кыска-даа болза дээштиг, шоодуглуг аян-биле бижиттинген-даа болза, чүвениң өзээн өттүр көзеп турар база кижизидикчи ужур-утказы-биле салдарлыг. Ооң ханы уткалыг, чидиг сөстүг шоодуглуг чечен чугаалары «Советская Россия», «Современник» деп ном үндүрер черлерниң чыындыларынче кирген. Дыка хөй чогаалдарын Л. Лайнер орус дылче, А. Шынбатыров казах дылче очулдургулаан.

Бот тускайлаң үннүг, хайгааракчы, эскериичел, чидиг көрүштүг автор Василий Бора-Хөөевич Монгуш «Дириг чораан назынында, диңмиттиг-ле чорбайн канчаар» деп улустуң кожаң ырызында одуруглар дег, оюн-баштак аажы-чаңда багай чүве чок деп чагып, солун, хөглүг чечен чугаалары-биле кижилерниң карааның чажын төгүлдүр, баарын кадыдыр каттыртып, сарыыл киир сургап, угаан киир угаадып чораан салым-чаяанныг чогаалчы.

Шорум ыйнаан

Ээриилдер элеп калыр,

Нервилер кошкап калыр.

Кыстар көрүп каанымда,

Кылыым хайныр апарган мен.

Кайгал кыстар мени билир,

Халыдыптар бүзүрээр мен.

Аазатпайым ажыглапкаш,

Акшам кактап алгаш баарлар.

Шалың-даа алыр хүннеримде,

Шаңнал-даа алыр хүннеримде

Чараш уруг оруумга бо