(1940–2023)

Ондар Бавуужап Чадамбаевич – хоочун башкы, Тываның Улус өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, чогаалчы, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, күш-ажылдың хоочуну, Суг-Аксы суурнуң хүндүлүг чурттакчызы чораан.

Ол 1940 ч. октябрь 24-те Чөөн-Хемчик кожууннуң Сүт-Хөл сумузунга Көк-Терек деп черге арат өг-бүлеге төрүттүнген. Элээди үелери Хөр-Тайга суурунга эрткен. Школа соонда, Кызылдың башкы институдунуң физика, математика салбырын дооскаш, 40 ажыг чыл дургузунда, төрээн чери Сүт-Хөлге физика башкылап ажылдааш, хөй-хөй өөреникчилерни амыдыралдың делгем оруунче үдээн. Хөй-ниитижи, идепкейлии-биле Суг-Аксы суурга улусчу хыналда комитединге, «Билиг» ниитилелиниң харыысалгалыг секретарынга база ажылдаан. Ол башкының чымыштыг ажылы-биле чергелештир шүлүк бижииринге сонуургалдыг чораан. Чогаал ажылынче 1975 ч. кирген. Ооң аныяк үезинде бижээни «Арбай-Хоор» деп шүлүүнге аялганы сураглыг композитор Кара-Кат Ооржак бижээн. Ыры чон аразынга дораан-на нептереп, көдээ культура бажыңнарының сценазынга чаңгыстың-даа, хөйнүң-даа ырызы болуп, чаңгыланып турган. Ооң шүлүү ону шүлүктүң уран-чечен делегейинче оруун ажыткан.

Бавуужап Ондар чоннуң үнелелинге улам-на чалгынналып, шүлүктерин удаа-дараа үндүрүп эгелээн. Башкының чогаалдары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» сеткүүлүнге парлаттынып тургулаан.

«Сүт-Хөлдүң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынының хоочун кежигүнү база удуртукчузу чораан. Ол үеден каттыжыышкынның ажылын үре-түңнелдиг удуртуп турганы-биле кожуундан республикада билдингир чогаалчылар үнгени ооң киирген үлүг-хуузу.

Баштайгы ному 1997 ч. «Төлге бижии» деп, тоол аяны-биле, чарын салып төлгелээр чаңчылга үндезилеп бижээн, шүлүглели чырыкче үнген. «Тыва календарьның бир онза шынары. Теве – төп эргилде», «Тыва чурагайда Буура – төп хорлуу (зодиактың) демдектери», «Адаканның ала бугазы», «Дөрт алышкы» деп чырыкче үнгүлээн чогаалдары улуг-биче номчукчуларның сонуургалын чаалап алган. «Теве төптүг Тыва чурагай» (2005) деп номну база үндүрген. Шүлүкчү-башкының чогаалдары улусчу чаңчылдарның үндезин аяны-биле бижиттинген болгаш номчукчуларга уран-чечени-биле онзагай болуп турар. Ол тыва ёзу-чаңчылдарны бодунуң чогаадыкчы ажылынга чедиишкинниг ажыглап, тыва календарьның тургузуунга хамаарыштыр угаадыгларны тодаргай сан-чурагайларның дузазы-биле болгаш астрономия эртемнерин ажыглап, тускай санаашкыннарның чорудулгазын тайылбырлап бижээн. Ол ышкаш чарын салып төлгелээр чаңчылдарның чурумун, негелделерин, нарын чажыттарын чедимчелиг сайгарып, чонга тодаргай чедирген. Бичии уругларга өөредиглиг угаадыглары, суртаалдары, бижээн шүлүктери, тоол аян-шинчилиг шүлүглелдери дылының уран-чечени-биле ылгалып, ам-даа школа назыны четпээн уруглар садтарында, эге класстарда дыл, чугаа сайзырадырынга ажыглаттынып турар. Чамдык шүлүктери чонга билдингир ырылар апаргылаан.

Билдингир чогаалчы Бавуужап Чадамбаевич Ондар чырык өртемчейден 2023 ч. чарлып чоруткан.

Арбай-Хоор

Сөзү Б. Ондарныы, аялгазы К.-К. Ооржактыы

Ажыл-ишке дадыккан

Адыжывыс каям, эш

Анай чашты чаптап,

Арбай-хоорлап ойнаал.

Арбай-хоор, арбай-хоор

Арбай-хоор, арбай-хоор.

Чеди чылын төрүвээн,

Черге хонар өшкүзүн

Улуг-эргек дөгергеш,

Ужа-төжүн салган.

Арбай-хоор, арбай-хоор,

Арбай-хоор, арбай-хоор.

Башкы уваа салаалар

Пашты долдур дүлгеннер,

Бичии уваа салаалар

Бичии бүүрек манааннар.

Арбай-хоор, арбай-хоор

Арбай-хоор, арбай-хоор.

Чупу-чупу, чудуруум,

Чудук ышкаш билээм.

Кып-кыры, чап-чарын, өп-өжүн,

Кижиргенир колдуктар.

Арбай-хоор, арбай-хоор,

Арбай-хоор, арбай-хоор.

 

Материалды И. Д. Ооржак белеткээн