(1935–2006)
Яков Шанмакович Хертек – эртемден, Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, дыл эртемнериниң кандидады чораан.
Ол 1935 ч. октябрь 3-те Өвүр кожууннуң Хандагайты сумузунга арат өг-бүлеге төрүттүнген.
1956 ч. Чадаана ортумак школазын дооскан. Кызылдың башкы институдунуң төөгү-дыл салбырын кызыл диплом-биле доозуп, тыва дыл, чогаал база төөгү башкызы деп мергежилди чедип алган. Институт дооскан, бышкан билиглиг аныяк башкыны Тес-Хемниң Кара-Чыраа ортумак школазынче чоруткан. Чүткүлдүг, тура-соруккур боорга, удаваанда директорга томуйлаан. Бир чыл болганда Тываның эртем-шинчилел институдунга биче эртем ажылдакчызы бооп киргеш, эртемге бердингенин бадыткап, амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедир аңаа ажылдаан.
Яков Шанмакович дыл талазы-биле билиин улам-на бедидип алыры-биле ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Дыл институдунуң аспирантуразын дооскаш, 1975 ч. «Амгы тыва дылдың фразеологизмнери» деп темага эртем чадазын камгалап алган. Ук ажылдың тыва дыл эртеминге чугулазын билгеш, немелделиг кылдыр эдип-чазааш, 1978 ч. аңгы ном кылдыр үндүрген. Улаштыр «Тыва-орус фразеологизмнер словары» 1975 ч. үнген. Ооң эртем-шинчилел талазы-биле ажылының бир угланыышкыны тыва дылдың диалектилериниң материалдарын чыыры, оларны шинчилээри. Кара-Хөл, Өвүр, Улуг-Хем, Тожу, Тере-Хөлге барып, чер-чер аайы-биле диалектилерниң болгаш аялгаларның амгы үеде байдалының дугайында үндезинниг эртем ажылдарын «Эртем демдеглелдеринге» үндүрген.
Ол хөй чылдар дургузунда институттуң дыл болгаш бижимел секторунуң ажылын билдилиг удуртуп келген. 30 ажыг эртем ажылдарының автору. Эң-не үнелеп четпес, идепкейлиг киржип турган ажылдары словарьлар үндүрер талазы-биле редактор: «Кыска орус-тыва словарь», «Ниитилел-политиктиг терминнерниң тайылбырлыг словары»,
«Көдээ ажыл-агыйның терминнериниң словары», «Орфографтыг словарь» хамааржыр. Ол ышкаш улуг хемчээлдиг «Тыва дылдың тайылбырлыг словарын» тургузар талазы-биле бодунуң шудургу ажылын киириштирип, даанган ажылынга ээ харыысалгалыын көргүзүп келген. Оон аңгыда тыва дылдың чугаа культуразынга, ооң нормаларынга, сайзыралынга хамаарышкан айтырыгларны чидии-биле солуннарга чырыдып, бодунуң бодалын, саналын киирип келген эртемден.
Яков Шанмакович Хертектиң тыва эртемниң сайзыралынга киирип чорааан үлүг-хуузу мөңгези-биле артар.
Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.
