Өл чаш шара «төк» кээп дүшкеш,
Өртемчейже кышкым салган,
Төрээн черим – Теве-Хаям
Төлү болган аксым-кежии...
Виктор Чотпун-оолович Монгуш –
прозачы, шүлүкчү, очулдурукчу, Тываның (1995) болгаш Россияның Чогаалчылар
(2007) эвилелдериниң кежигүнү.
Ол 1954 ч. декабрь 28-те Барыын-Хемчик
кожуууннуң Барлык ховузунда Теве-Хая деп черге төрүттүнген. 1972 ч. Аксы-Барлык
ортумак школазын дооскаш, ол-ла чылын чолаачылар курузунга өөренип алгаш,
1973-75 чылдарда Чөөн чүкке шериг албанын эрттирген. 1981 ч. Алтайның
политехниктиг институдун, 1993 ч. Москваның М. Горький аттыг Литература институдун
дооскан.
Ажыл-ишке чүткүлдүг
болганы-биле, күш-ажылчын базымын Барлык ховузунга суггатчылап эгелээн. Чоорту
эртем-билииниң аайы-биле Красноярскиниң политехниктиг институдунуң Кызылда
филиалынга башкылаан. Ол ышкаш Тываның дыл, литература, төөгүнүң эртем-шинчилел
институдунга эртем ажылдакчызы бооп, күш-ажыл-биле хаара тудар яамыга килдис
эргелекчилеп, Президент Администрациязының шажын каттыжыышкыннары-биле ажылдаар
килдистиң эргелекчизинге ажылдаан.
Чогаал ажылын 1984 ч. эгелээн.
Бирги шүлүү «Тенниг хаак» деп аттыг «Хемчиктиң сылдызы» солунга үнген. Баштайгы ному «Алдын ширээниң
шаанчаа» 1994 ч., «Барлыкка йөрээл» деп шүлүктериниң чыынды ному 1997
чылда парлаттынган. Ол түрк шүлүкчү Юнус Эмрениң чогаалдарын, тибет дылда сарыг
шажынның хөй санныг сургаалдарын, шажын-чүдүлге дугайында номнарны тыва дылче,
М. Дуюнгарның, М. Ховалыгның, И. Иргиттиң чогаалдарын орус дылче очулдургулаан.
2003 ч. Турцияга (Сивас
хоорайга) түрк дылдыг чоннарның аразынга болган чогаалчылар семинарынга
идепкейлиг киржип, журналистер аразынга мөөрейге шылгарап, шаңналга төлептиг
болган. Тыва Республиканың Хүндүлел бижии база юбилейлиг медальдың эдилекчизи.
Виктор Чотпун-оолович чогаалчы
болурундан аңгыда, авазының талазындан келген хам чаяалгазын ажыглап, чонга ачы-буянын
чедирип чоруур.
Күзелим ол
Чырык черге чурттаар дээштиң
өмек кылдыр
Чыргал-тамчык, алдар ат-даа,
эрге-дужаал,
Акша-мөңгүн эктим ажыр чыып
алгаш,
Амыр-шөлээн туразында чаңнавас
мен.
Каас-коя кеттинипкеш, көөргеттинип,
Ырак-чоокка чоннуң караан
човатпайн,
Ыядынчыг, мактаныкчы, адааргаачал,
Каттырынчыг, азарганчыг болбас
дээн мен.
Кайгамчыктыг ыры-шоорлуг далай,
хемнер,
Харлыг баштыг тайгаларны дөзеп
алгаш,
Улуургавайн чайгаар бүткен
бойдус ышкаш,
Уумда-ла ырлап чоруур, күзелим
ол.
Аякта шай
Аякта шай бурулап,
Арай биче соогуже,
Арның топтап, көрүжүң
Аажызын шинчидим.
Чаа сүттээн онзагай
Шаажаңда шайыңны
Сеткил ханып ишкештиң
Сеңээ өөрүп четтирдим.
Ынчалза-даа көрүжүң
Ынакшылды сөгледи...
Аяк долу бусталган
Аккыр чаагай шайыңның
Секперээрин манааным
Чеже чылга деңнээрил?
Материалды И.Д.Ооржак белеткээн
