Тураскаал
номнар килдизинде Тыва дыл байырлалының хүнүнге
тураскааткан «Төрээн дылым – сүзүглелим»
деп номнар делгелгези кылдынган. Ында тыва дылды шаандан тура шинчилеп келген
эртемденнерниң ажылдарын база тыва
бижиктиң тывылган үезинден үндезилеттинген дептерлерни
салган.
Дылдың төөгүзүнде
улуг үүлүүн
киирген шинчээчилер: В. В. Радлов, Н. Ф.
Катанов, А. А. Пальмбах, Ф. Г. Исхаков, С. Лопсаң,
Л. Чадамба дээш өске-даа
эртемденнерниң дугайында делгелгеден
билип ап болур.
Ш. Ч. Саттың «Тыва дылды шинчилеп келгениниң төөгүзүнүң очериги» база К. Х. Оргунуң редакторлааны «Тыва
дыл дугайында ажылдар» деп номнарындан дылывыстың амгы үеге чедир эрткен
оруу-биле таныжып ап болур бис.
Ооң соонда Ш.
Ч. Саттың «Профессор Н. Ф. Катанов – тыва
дылдың шылгараңгай шинчээчизи (1862-1922)», К. А. Бичелдейниң «Тыва
дыл болгаш өске дылдар» база Н. Ч. Серээдарның «Чоннуң төөгүзү – төрээн
дылында» деп чүүлдерин аңгы арыннар кылдыр ажыткан.
Делгелгени
дараазында «Төрел
дөзү – ава, төөгү дөзү – дыл», «Чаңчыл билир – чоок төрел, дылын билир – хан
төрел» деп үлегер домактар аянчыдып, утка талазы-биле каастап турар.
Шынап-ла, бо үлегер домактар, бир талазында, дылывысты үнелеп, ону кадагалап,
утпайн чоруурунга, бир талазында, тыва дылывысты сайзырадырынга, ону
каас-чараш, чечен-мерген ажыглаарынга улуг идигни берип турар.
